Wat is de Normatieve lijst? 

De normatieve lijst bevat een overzicht van mogelijk seksueel getint gedrag per leeftijdscategorie, van 0 tot en met 17 jaar. 

De lijst is gebaseerd op wetenschappelijke literatuur over de seksuele ontwikkeling van jongeren.

De voorbeelden in de Normatieve lijst helpen je als professional om:

  • seksueel gedrag op een bepaalde leeftijd correct in te schatten
  • gepast te reageren op seksueel gedrag van kinderen en jongeren

De Normatieve lijst is een aanvullend werkinstrument bij het Sensoa Vlaggensysteem.

Hoe gebruik je de Normatieve lijst? 

In de Normatieve lijst kan je per leeftijd opzoeken welk seksueel gedrag vaak voorkomt. Je vindt er onschadelijke vormen van seksueel gedrag en grensoverschrijdende.

Zo krijgt elk beschreven gedrag een vlag:

  • Groene vlag: aanvaardbare seksuele situatie
  • Gele vlag: licht grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Rode vlag: ernstig grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Zwarte vlag: zwaar grensoverschrijdende seksuele situatie

Deze vlaggen zijn toegekend op basis van 6 criteria van het Sensoa Vlaggensysteem.

Aan deze vlaggen wordt een pedagogische reactie gekoppeld die je kan helpen om gepast te reageren.

Gedrag dat na correctie herhaald wordt, verschuift van vlag

Een gele vlag wordt dan een rode vlag, en een rode vlag een zwarte. Herhaling na correctie houdt in dat de betrokkenen bewust de grens overschrijden en dat wordt als ernstiger ingeschat.

We passen de regel aan bij kinderen met een disharmonisch ontwikkelingsprofiel of om andere redenen:

  • jonge leeftijd
  • beperking
  • laag ontwikkelingsniveau

Deze kinderen kennen de grens (nog) niet na correctie en hebben soms meer tijd nodig om nieuw gedrag te leren.

Seksueel gedrag per leeftijd zoeken in de Normatieve lijst

Bij een disharmonisch profiel de Normatieve lijst gebruiken

Wat is een disharmonisch profiel? 

Er is sprake van een disharmonisch ontwikkelingsprofiel als de verstandelijke, emotionele en fysieke ontwikkeling niet op hetzelfde peil staan.

Vooral de emotionele ontwikkeling verloopt vaak trager. Daardoor kan een jongere nog seksueel gedrag vertonen dat bij een lager ontwikkelingsniveau hoort.

Bij kinderen met een beperking gebeurt dat vaak. Ook kinderen die slachtoffer zijn van een trauma hebben vaak een disharmonisch ontwikkelingsprofiel.

Enkele voorbeelden: 

  • Een jongen van 16 jaar met autisme functioneert cognitief op het niveau van een kind van 8 jaar en staat in zijn emotionele ontwikkeling op het niveau van een kind van 3 jaar.
  • Een meisje van 7 jaar en traumaslachtoffer is normaal begaafd maar is qua emotionele ontwikkeling te vergelijken met een baby van 1,5 jaar.

Hoe gedrag inschatten bij een disharmonisch profiel?

  • Zoek in de Normatieve lijst de leeftijdscategorie op waarin de kalenderleeftijd van het kind valt. 
  • Kijk of je het gedrag van het kind kan begrijpen vanuit de ontwikkeling op cognitief of emotioneel vlak. 
  • Als het gedrag kan verklaard worden vanuit de ontwikkeling, wil dit niet zeggen dat het gedrag daarom oké is. Het disharmonisch ontwikkelingsprofiel verklaart het (grensoverschrijdend) gedrag niet volledig. Er kunnen andere factoren in het spel zijn. Het gedrag kan uitgelokt worden door bepaalde prikkels of ervaringen. Of het wordt bijvoorbeeld in stand gehouden door lacherige of boze reacties uit de omgeving.
  • Het is belangrijk zicht te krijgen op de onderliggende behoeften van het kind: wat vertelt het gedrag over dit kind, waar heeft het behoefte aan?

Een voorbeeld:

Een jongen van 10 jaar functioneert cognitief en emotioneel ongeveer op peuterniveau. Vanuit die ontwikkelingsleeftijd toont hij zeer veel interesse voor borsten. Net als peuters grijpt hij naar de borsten van meisjes en vrouwen in zijn omgeving. 

De interesse van deze jongen in borsten valt te verklaren vanuit zijn ontwikkelingsniveau. Het gaat niet om een obsessie of een oncontroleerbare drift maar om ontwikkelingsgebonden gedrag.

Maar een kind van 10 jaar is geen peuter. De omgeving zal anders reageren dan bij een kind van 2 jaar.

Bovendien heeft deze jongen al 10 jaar levenservaring. Hij heeft in die jaren geleerd dat hij bijvoorbeeld veel aandacht krijgt als hij naar de borsten van vrouwen grijpt. Het gedrag is voor een deel in stand gehouden en versterkt door de reacties vanuit de omgeving, ook als die negatief waren.

Hoe reageren bij een disharmonisch profiel?

  • Zoek uit hoe de cognitieve en emotionele ontwikkeling van het kind is.  
  • Zoek daarna in de Normatieve Lijst op in welke mate het waargenomen gedrag ontwikkelingsgebonden is. Concreet: welke vlag krijgt het gedrag?  
  • De kleur van de vlag geeft handvatten voor je reactie  

Of je kan ook omgekeerd te werk gaan: 

  • Zoek in de Normatieve lijst op bij welke leeftijdscategorie het waargenomen gedrag thuishoort.
  • Komt de leeftijdscategorie van het waargenomen gedrag niet overeen met de kalenderleeftijd van het kind? Dan helpt dit je om zicht te krijgen op het disharmonisch ontwikkelingsprofiel van het kind.  
  • Zoek op welke vlag het gedrag krijgt. De kleur van de vlag geeft handvaten voor je reactie  

Signalen die wijzen op zorgwekkende situaties

Een uitroepteken wijst op een situatie die extra waakzaamheid vraagt. Let daarop als je bepaald gedrag of een emotionele uiting inschat en een reactie bepaalt. 

  • Het gedrag kan een signaal zijn van seksueel misbruik of een ander onderliggend probleem.
  • De persoon is extra kwetsbaar en kan moeilijk zelf bepalen waar grenzen liggen. 
  • Er is een risico op een niet-ondersteunende context. Bijvoorbeeld weinig privacy, of een grote kans op negatieve reacties van de omgeving. 

Wat doen bij een uitroepteken? 

  • Een extra oogje in het zeil houden.
  • Grondiger kijken naar mogelijke oorzaken van het gedrag.
  • Het gedrag kan een signaal zijn van achterliggende problemen, bijvoorbeeld als de pleger zelf slachtoffer (geweest) is.
  • Meer nabijheid en ondersteuning bieden.
  • Oog hebben voor alle betrokkenen.

Op basis van welke criteria zijn de vlaggen bepaald?

Groene vlag

De beschrijvingen onder de groene vlag gaan over situaties die volgens alle criteria van het Vlaggensysteem oké zijn en die bij ongeveer 20 procent van de kinderen en jongeren voorkomen.

Onderzoekers gaan ervan uit dat als één kind op vijf het gedrag vertoont, dit een functionele rol speelt in de ontwikkeling. (Friedrich, 1998) 

Het gaat over gedrag waarbij de grenzen voor wederzijdse toestemming, vrijwilligheid en gelijkwaardigheid niet overschreden zijn, die logisch horen bij de ontwikkelingsfase, en die ook oké zijn voor de context en het zelfrespect van diegene die het gedrag vertoont.

Gele, rode en zwarte vlag

Bij de andere vlaggen vind je gedrag waarvan minstens één van de criteria niet oké is. Bijvoorbeeld als het gedrag onvoldoende in privacy plaatsvindt, of als er te grote ongelijkwaardigheid is tussen betrokkenen.

We geven hierbij ook vaak aan welk criterium er overschreden is.

Bij herhaling van grensoverschrijdend gedrag wordt een gele vlag rood, of een rode vlag zwart. Hier gaan we ervan uit dat de omgeving corrigerend is opgetreden en dat het kind/de jongere de gegeven grenzen begrepen heeft.  

De Normatieve lijst downloaden als PDF

Dit document bevat over alle leeftijden alle gedrag, emotionele uitingen en reactiewijzen. 

Download de Normatieve lijst als PDF-document

Bronnen wetenschappelijke literatuur

Achenbach, T. M. (1991). Manual for the Child Behavior Checklist/4-18 and 1991 Profiles. Burlington: University of Vermont Department of Psychiatry.  

Apestaartjaren. (2020). De digitale leefwereld van kinderen. Opgehaald december 21, 2020, van http://www.apestaartjaren.be

Araji, S. K. (2004). Preadolescents and adolescents. Evaluating normative and non-normative sexual behaviours and development. In: O’Reilly, G., Marshall, W. L., Carr, A., & Beckett, R. C. (eds.). The handbook of clinical intervention with young people who sexually abuse. New York: Brunner-Routledge.  

Bakker, F., de Graaf, H., de Haas, S., Kedde, H., Kruijer, H., & Wijsen, C. (2009). Seksuele gezondheid in Nederland 2009. Utrecht: Rutgers Nisso Groep.  

Bancroft, J. (2008). Human sexuality and its problems (3rd ed.). Edinburgh: Churchill Livingstone.  

Bancroft, J. (2003). Sexual development in childhood. Bloomington: Indiana University Press.  

Beyers, W. (2008). Samenvatting van de gegevens uit het onderzoek over seksueel gedrag 2007- 2008. Universiteit Gent.  

Bokhorst, C.L., Sumter, S.R. & Westenberg, P.M. (2010). Social Support from parents, friends, classmates, and teachers in children and adolescents aged 8 to 18 years: who is percieved as most supportive. Social Development, 19, 417-426.  

Brilleslijper-Kater, S. & Baartman, H.E.M. (2000). What do Young Children Know About Sex? Research on the Knowledge of Sexuality of Children between the ZAges of 2 and 7 years. Child Abuse Review, 9, 166-182.  

Buysse, A., Caen, M., Dewaele, A., Enzlin, P., Lievens, J. & T’Sjoen, G. (2013). Sexpert. Seksuele gezondheid in Vlaanderen. Academia Press, Gent.  

Cash, T.F. & Pruzinsky, T.T. (2002). Body Image: A Handbook of Theory, Research, and Clinivcal Practice. New York: Guilford Press.  

Claes, L. & Verduyn, A. (2012). SEO-R. Schaal voor Emotionele Ontwikkeling bij mensen met een verstandelijke bepreking. Antwerpen/Apeldoorn: Garant.  

Claes, L., Declercq, K., De Neve, L., Jonckheere, B., Marrecau, J., Morisse, F., et al. (2012). Emotionele ontwikkeling bij mensen met een verstandelijke beperking. Antwerpen/Apeldoorn: Garant.  

Cohen-Kettenis, P. T., & Sandfort, T. (1996). Seksueel gedrag van kinderen: een kwantitatief onderzoek onder moeders. Tijdschrift voor Seksuologie, 20, 254-265.  

Creemers, C., Vermeiren, R., & Deboutte, D. (2007). Seksueel grensoverschrijdend gedrag door kinderen, in: Van Wijk, A. P., Bullens, R.A.R. en Van Den Eshof, P. (eds.). Facetten van zedencriminaliteit. Den Haag: Elsevier.  

de Graaf, H., Meijer, S., Poelman, J. & Vanwesenbeeck, I. (2005). Seks onder je 25e. Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2005. Rutgers Nisso Groep/Soa Aids Nederland. Delft: Eburon.  

de Graaf, H., & Rademakers, J. (2003). Seks in de groei. Een verkennend onderzoek naar de (pre-)seksuele ontwikkeling van kinderen en jeugdigen. RNG-studies nr. 2. Delft: Eburon.  

de Graaf, H., & Rademakers, J.(2009). Seks in de groei: update anno 2009. Recente wetenschappelijke inzichten in de seksuele ontwikkeling van kinderen en jeugdigen. Utrecht: Rutgers Nisso Groep.  

de Graaf, H., & Vanwesenbeeck, I. (2006). ‘Seks is een game’. Gewenst en ongewenst seksueel gedrag van jongeren op internet. Utrecht: Rutgers Nisso Groep.  

de Graaf, H., Nikken, P., Janssens, K., Felten, H., & Van Berlo, W. (2008). Seksualisering: Reden tot zorg?. Utrecht: Rutgers Nisso Groep/NJI/MOVISIE.  

de Graaf, H., Vanwesenbeeck, I., Woertman, L., & Meeus, W. (2009). Opvoeding en seksuele ontwikkeling van adolescenten: een literatuurstudie. Pedagogiek, 29 (1), 10-31.  

de Graaf, H., ten Have, M. & van Dorsselaer, S. (2010). De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut.  

de Graaf, H., Kruijer, H., Van Acker, J. & Meijer, S. (2012). Seks onder je 25ste: Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2012. Delft: Eburon.  

de Graaf, H., Van den Borne, M., Nikkelen, S., Twisk, D., & Meijer, S. (2017). Seks onder je 25e: Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2017. Delft: Eburon.  

de Graaf, H. (2013). Van alle leeftijden. De seksuele levensloop van conceptie tot overlijden. Delft: Eburon.  

De Wit, J., Van Der Veer, G., & Slot, N. W. (1995). Psychologie van de adolescentie. Baarn: H.B. Uitgevers.  

Dieltjens, S., & Meurs, P. (2008). Seksuele ontwikkeling en de rol van broers en zussen. Siblingseks: spelletjes, nieuwsgierigheid, misbruik en incest (Cahiers seksuele psychologie en seksuologie, nr. 3). Antwerpen en Apeldoorn: Garant. 

Franssens, D. & Hospers, H. (2009). Deelrapport 3 homojongenscohort outcomes. Maastricht: Universitaire Press Maastricht.  

Friedrich, W. N., Grambsch, P., Broughton, D., Kuiper, J., & Beilke, R. L. (1991). Normative sexual behavior in children. Pediatrics, 88, 456-464.  

Friedrich, W.N., Fisher, J., Broughton, D., Houston, M., & Shafran, C. S. (1998). Normative sexual behavior in children: A contemporary sample. Pediatrics, 101, 9.  

Galeson, E., (1990). Observation of early infantile sexual and erotic development. In: M.E. Perry (ed) Handbook of sexology, Vol 7: Childhoof and adoelscent sexology (pp 169-178). Amsterdam: Elsevier. 

Hagens, R. & Leeuwenburgh, I. (1999). Het geheel is meer dan de som der delen: onderzoek naar kennis van seksualiteit bij kinderen van 7 en 8 jaar. Amsterdam: Vrije Universiteit.  

Harter, S. (2008). The Developing Self. In: W. Damon & R.M. Lerner (Eds) Child and Adolescent Development: An advanced Course, pp 216-262. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons.  

Hayez, J.-Y. (2005). Ook kinderen hebben een lichaam. Kinderen leren omgaan met seksualiteit. Tielt: Lannoo.  

Heuves, W. (2006). Pubers. Ontwikkeling en problemen. Assen: Van Gorcum.  

Joncker, J. & Ohlrichs, Y. (2009). Seksuele moraal en jonge zedendaders: worden grenzen steeds vager?. Tijdschrift voor Seksuologie, 33, 123.  

Kedde, H. (2012). Seksuele disfuncties in Nederland: prevalentie en samenhangende factoren. Tijdschrift voor Seksuologie, 36, 98-108.  

Kendall-Tackett, K.A., Williams, L.M., & Finkelhor, D. (1993). Impact of Sexual Abuse on Children: A Review and Synthesis of Recent Empirical Studies. Psychological Bulletin, 113(1), 164-180.  

Klai, T. & Ponjaert-Kristoffersen, I. (2000). Kinderen en seksualiteit. In: CGSO Trefpunt (red). Jaarboek seksualiteit, relaties, geboorteregeling 2000. Gent: CGSO Trefpunt.  

Klai, T. & Vermeire, K. (2006). La vie sexualee des jeunes. Antenne, 24 (3), 19-27.

Knoth, R., Boyd, K. & Singer, B. (1988). Empirical tests of sexual selection theory: Predictions of sex differences in onset, intensity, and time course of sexual arousal. Journal of sex Research, 24, 73-89. 

Kohnstamm, R. (2009). Kleine ontwikkelingspsychologie 1: Het jonge kind. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.

Kuyper, L., Wit, J. de, Adam, P., Woertman, L. & van Berlo, W. (2009). Laat je nu horen! Een onderzoek naar grensoverschrijdende seksuele ervaringen en gedragingen onder jongeren. Utrecht: Universiteit Utrecht, Rutgers WPF.  

Kuik, S. (2003). Leaving Childhood: Sexuality and How Children become Adolescents. Netherlands’ Journal of Social Sciences, 39, 11-22. 

Laan, M., Rademakers, J. & Straver, C. J. (1996). De beleving van lichamelijkheid en intimiteit door kinderen. Kind en Adolescent, 17(1), 32-37.  

Leitenberg, H. & Henning, K. (1995). Sexual fantasy. Psychological Bulletin, 117, 469-496.  

Livingstone, S., Haddon, L., Görzig, A. & Olafsson, K. (2011). Risks and safety on the internet: The perspective of European Children. London: LSE.  

Meihuizen-de Regt, M.J., Wiegerink, D.J.G.H. & van der Doef, S. (2008). De psychoseksuele ontwikkeling verstoord. In: W.L. Gianotten, et al. Seksualiteit bij ziekte en lichamelijke beperking, pp154-163. Assen: Van Gorcum.  

Ohlrichs, Y. (2007). Normale seksuele ontwikkeling. In: Van Wijk, A. P., Bullens R. A. R. en Van Den Eshof, P., Facetten van zedencriminaliteit. Den Haag: Elsevier.  

Oostveen, J. M. E., Meulmeester, J. F., & Cohen-Kettenis, P. T. (1994). Seksueel gedrag van kleuters. Nederlands tijdschrift voor geneeskunde, 138 (44), 2200-2204.  

Rademakers, J., Laan, M. & Straver, C.J. (2000). Studying children’s sexuality from the child’s perspective. Journal of psychology & Human sexuality, 12, 49-60.  

Ryan, G. & Lane, S. (1997). Juvenile Sexual Offending. Causes, consequences and Correction. San Francisco: Jossey-Bass.

Ravesloot, J. (1992). Jongeren en seksualiteit. In: De Bois-Reymond, M. (1992). Jongeren op weg naar volwassenheid. Groningen: Wolters-Noordhoff.  

Roos, M.H. & de Graaf, H. (2014). Seksueel getint gedrag van twee tot twaalfjarigen: waarnemingen van ouders. In: Kind en Adolescent, Jaargang 35, nr. 4, 223-238.

Ruble, D.N., Martin, C.L. & Berenbaum, S.A. (2006). Gender Development. In: Eisenberg, N. et al.(Eds). Handbook of Child Psychology: Vol 3, Social, emotional and personality development (6th ed) pp 858- 932. Hoboken, US: John Wiley & Sons Inc.  

Sandfort, T. G. M., & Rademakers, J. (2000). Childhood sexuality. Normal sexual behavior and development. New York, London en Oxford: The Haworth Press.  

Schaap, M. (2003). Seksueel gedrag en de seksuele ontwikkeling van kinderen. In: Schaap, M., & Skubisz, E. (2003). Jaarboek 2003 – Kinderen en seksualiteit; een positieve bijdrage. Janusz Korczak 34 Stichting. Amsterdam: Narration.  

Schoentjes, E., Deboutte, D. & Friedrich, W. (1999). Child Sexual Behavior Inventory: A Dutch-speaking Normative Sample. Pediatrics, 104, 885-893.  

Straver, C. J., Cohen-Kettenis , P. T., & Slob, A. K. (1998). Seksualiteit en levensloop. In: Slob, A. K., Vink, C. W., Moors, J. P. C., & Everaerd W. (1998). Leerboek seksuologie. Houten en Diegem: Bohn Stafleu Van Loghum.  

van der Doef, S. (2004). Kinderen en seksualiteit. De seksuele opvoeding van kinderen van 0-17 jaar. Utrecht: Kosmos-Z&K Uitgevers.  

van der Doef, S. (1994). Kleine mensen grote gevoelens. Kinderen en hun seksualiteit. Amsterdam: De Brink.  

Van Wijk, A.P.H., Bullens, R.A.R. & van den Eshof, P. (2007). Facetten van zedencriminaliteit. Elsevier: Den Haag.

Vanwesenbeeck, I., Bakker, F., Van Fulpen, M., Paulussen, T., Poelman, J. & Schaalma, H. (2003). Seks en seksuele risico’s bij VMBO-scholieren anno 2002. Tijdschrift voor Seksuologie, 26, 30- 39.  

Van Zessen, G. (2009). Seksverslaving. Begrijpen en veranderen. Amsterdam: SWP.  

Vonk, J. & Hosman, A. (2009). Emotionele ontwikkeling bij mensen met een beperking: een denk- en handelingskader voor de praktijk. Leuven: Acco.  

Walravens, G., Vanhoeck, K., Van Canegem, F. & Opsteyn, J. (2006). Zeg het aan (n)iemand. Therapie voor plegers van zedenfeiten. Leuven en Voorburg: Acco.  

Westenberg, P.M. (2008). De jeugd van tegenwoordig. Diesoratie uitgesproken op vrijdag 8 februari 2008 in Pieterskerk te Leiden.  

Whitbeck, L.B., Yoder, K.A., Hoyt, D.R., & Conger, R.D. (1999). Early adolescent sexual activity: a developmental study. Journal of Marriage and the Family, 61, 934-946.  

Yang, M.L., Fullwood, E., Goldstein, J. & Mink, J.W. (2005). Masturbation in Infancy and Early Childhood Presenting as a Movement Disorder: 12 Cases and an Review of the Literture, Pediatrics 2005, 116 (6), 1427-1432.  

Zwiep, C. (2005). Kinderen en seksualiteit. Pedagogische begeleiding in de kinderopvang. Amsterdam: SWP.  

Zwiep, C.S. (2008). De seksuele opvoeding van jonge kinderen. Ervaringen van moeders en leidsters. Amsterdam: Kind&Zo.  

Zwiep, C., & Colegem, G. (2009). Seksualiteit in de kinderopvang. De invloed van leidsters op de seksuele ontwikkeling. Pedagogiek, 29(1), 32-44.