Screenen voor hiv is belangrijk voor de patiënt en de volksgezondheid. In België wordt 33% van de hiv-patiënten te laat gediagnosticeerd.

Ben je arts of huisarts? Stel de hiv-test proactief voor.

  • Bij patiënten met een verhoogd risico.
  • Bij specifieke aandoeningen die kunnen wijzen op hiv.

Hiv-screening advies voor huisartsen met doelgroepen en indicatieziekten. (PDF)

Maak de hiv-test bespreekbaar met de Onder 4 Ogen gespreksmethode.

Wat is Onder 4 Ogen? 

De Onder 4 Ogen methode is een hulpmiddel om een gesprek te voeren over seksuele gezondheid met jouw patiënt. In 4 eenvoudige stappen.

De stappen bouwen verder op gekende vaardigheden. Je leert ze toepassen met concrete voorbeelden uit de artsenpraktijk.

Sensoa ontwikkelde deze methode in samenwerking met Domus Medica, de Vlaamse Vereniging voor Seksuologen en de Sensoa artsenstuurgroep met onder meer vaardigheidsteams.

Snel naar de 4 stappen

    Stap 1: Breng de hiv-test proactief ter sprake 

    Hoe breng je de hiv-test proactief ter sprake?

    Leg uit waarom je een hiv-test voorstelt en maak de introductie onpersoonlijk

    • Deze eerste stap is erop gericht om de hiv-test op een algemeen niveau te introduceren.
    • Door uit te leggen waarom je dit thema ter sprake brengt, expliciteer je de professionele intentie om dit gesprek te voeren.

    Maak duidelijk dat je de gezondheid van jouw patiënt wil monitoren

    Voorbeeld 1

    'We weten uit onderzoek dat bepaalde mensen meer risico lopen om met hiv in contact te komen dan anderen. Omdat u seks heeft met andere mannen, of omdat u uit een gebied afkomstig bent waar veel hiv voorkomt, loopt u een verhoogd risico. Als arts is het mijn taak om de gezondheid van mijn patiënten goed op te volgen en lijkt het me belangrijk om ook voor hiv een test uit te voeren. Is dat oké voor u?'

    Voorbeeld 2

    'Er werd bij u dysplasie van de baarmoeder vastgesteld, we hebben daar behandeling en opvolging reeds voor afgesproken. We weten uit onderzoek dat deze klachten en symptomen gelinkt zijn aan hiv. Om uw gezondheid zo goed mogelijk op te volgen, lijkt het me aangewezen om bijkomend ook een hiv test uit te voeren. Is dat oké voor u?'

    Voorbeeld 3

    'Als arts willen we de gezondheid van onze patiënten zo goed mogelijk opvolgen. U heeft last van chronische diarree. We weten dat dit kan voorkomen bij een hiv-infectie. Het is daarom belangrijk dat ik nog enkele vragen stel om te kijken of het zinvol is om een hiv-test af te nemen. Is dat oké voor u?'

    Maak een afweging naar gesteld gedrag en afkomst

    Bevraag gedrag in plaats van identiteit

    • Mannen die seks hebben met mannen lopen een verhoogd risico om in contact te komen met hiv. Vraag je alleen naar de seksuele identiteit dan mis je een groep mannen die wel seks heeft met mannen, maar zichzelf niet als homoseksueel identificeert.
    • Een gelijkaardige redenering geldt voor drugs. Vraag of iemand al eens drugs ingespoten heeft, in plaats van te vragen of iemand een druggebruiker of drugsverslaafde is.  

    Taaltips over hiv en seksuele gezondheid | Sensoa

    Voorbeelden

    'Heeft u ooit al seksueel contact gehad met een andere man?'

    'Heeft u ooit al eens drugs gebruikt? Heeft u ooit al eens drugs ingespoten?'

    'Heeft u ooit seksueel contact gehad met iemand die (benoem patiënten met verhoogd risico)?'

    Bevraag afkomst in plaats van nationaliteit

    Maak eventueel gebruik van de kaart ‘Hiv-prevalentie in de wereld’ in het hiv-screening advies voor huisartsen. (PDF)

    Voorbeelden

    'In sommige landen en gemeenschappen komt hiv veel vaker voor dan in andere, en is de kans om met hiv in contact te komen dus groter. Om de inschatting zo goed mogelijk te maken, is het belangrijk te weten van welk land u afkomstig bent. Het maakt op zich niet veel uit of u daar al dan niet geboren bent. Kan u mij zeggen van welk land u afkomstig bent?'

    Bij welke patiënten moet ik de test proactief voorstellen?

    Je stelt de hiv-test proactief voor bij patiënten met een verhoogd risico, of specifieke en onverklaarde aandoeningen. Je kan doorverwijzen naar kennis uit het hiv-screeningsadvies (PDF).

    Verhoogd risico 

    Jouw patiënt heeft een verhoogd risico om met hiv in contact te komen als die:

    • Een man is die seks heeft met andere mannen.
    • Afkomstig is uit Sub-Saharaans Afrika of uit een ander gebied waar veel hiv voorkomt.
    • Drugs inspuit.
    • Seksueel contact heeft met iemand uit de voorgaande groepen.

    Specifieke aandoeningen

    Deze aandoeningen kunnen indicatief zijn voor hiv. Het gaat over

    • Soa’s en acute of chronische hepatitis B of C.
    • Dysplasie van de baarmoederhals.
    • Herpes zoster
    • Seborrhoïsche dermatitis of exantheem die langdurig en terugkerend optreedt.
    • Onverklaarde hoge koorts, herhaaldelijk gemeten zonder aanwijsbare oorzaak na 1 week.
    • Onverklaarde leukocytopenie of trombocytopenie die langer dan 4 weken aansleept.

    Onverklaarde aandoeningen

    Deze aandoeningen kunnen indicatief zijn voor hiv wanneer ze onverklaard blijven:

    • Gewichtsverlies
    • Lymfadenopathie
    • Orale candidiasis
    • Chronische diarree
    • Ernstige of atypische psoriasis.
    • Perifere neuropathie en terugkerende longontsteking.

    Ga uit van een vermoeden

    Geef een vrijblijvende introductie zonder dat de patiënt moet vertellen of die tot één van de groepen behoort.  

    'Ik zou het tot slot met jou even willen hebben over hiv en hiv-testen. We weten uit onderzoek dat bepaalde mensen meer risico lopen om met hiv in contact te komen dan anderen. Mannen die seks hebben met andere mannen bijvoorbeeld, mensen uit Sub-Saharaans Afrika of andere gebieden waar veel hiv voorkomt (het maakt niet uit of je al dan niet in België bent geboren), mensen die (ooit) drugs spuiten, of als je ooit seks hebt gehad met iemand uit deze groepen.'

    'Als u tot één van deze groepen behoort, dan stel ik voor om een hiv test uit te voeren, zodat we uw gezondheid zo goed mogelijk monitoren. Zullen we een test uitvoeren?'

    Bevraag het gedrag van de patiënt

    Check bij je patiënt of je vermoeden klopt of niet. Dat is diagnostisch en naar opvolging interessant. Onafhankelijk van de aan- of afwezigheid van indicatieve aandoeningen, kan je gedrag van je patiënt bevragen:

    'Als arts is het mijn taak om uw gezondheid zo goed mogelijk op te volgen. Relationele en seksuele gezondheid horen daar ook bij, bijvoorbeeld om te kijken wanneer we een soa- of hiv-test moeten uitvoeren. Ik zie in mijn dossier dat er nog bepaalde gegevens ontbreken. Is het goed als ik hierover nu wat vragen stel?'

    'We weten dat bepaalde mensen een groter risico lopen om in contact komen met hiv dan anderen, daarom deze vragen. Heeft u als man ooit seksueel contact gehad met een andere man, heeft u ooit al eens drugs gebruikt, heeft u ooit al eens drugs ingespoten, heeft u ooit seksueel contact gehad met iemand die (benoem patiënten met verhoogd risico)?'

    Verwijs naar kennis

    Afhankelijk van de patiënt, kan het belangrijk zijn wat extra informatie te geven over het belang van vroegdetectie:

    'Hiv is vandaag de dag een chronische ziekte, die goed onder controle te houden is als we die op tijd vaststellen. Met de juiste medicatie en opvolging, kan je hiv zelfs niet meer doorgeven. Jammer genoeg zien we dat in België nog te veel mensen te laat hun diagnose kennen. Dat is natuurlijk niet goed voor hun gezondheid. Daarom dat ik dit als arts mee ter sprake wil brengen.'

    In bovenstaande voorbeeld vermeld je de voordelen van snelle diagnose en hiv-behandeling: persoonlijke gezondheid en voorkomen van transmissie.

    Het uitzoomen naar België geeft een duidelijk signaal dat de situatie in ons land qua screening kan verbeterd worden. Het benadrukt impliciet waarom je het ter sprake brengt als arts. Bovendien helpt het benoemen van hiv als een chronische ziekte foutieve ideeën over hiv te corrigeren.  

    Vraag toestemming 

    Door toestemming te vragen verhoog je de betrokkenheid van de patiënt.

    'Is het oké voor jou? Zullen we de test uitvoeren?'

    Het geeft de patiënt het gevoel mee te beslissen en controle te houden over het gesprek. Zo komt het voorstel om een hiv-test af te nemen minder intrusief binnenkomt. Geeft de patiënt op dit moment toestemming? Ga dan over naar stap 4: informatie geven en een aanbod formuleren. 

    Onderbouwing van stap 1

    Praten over seksuele gezondheid is voor artsen niet altijd evident.1, 2, 3, 4 Toch verwachten patiënten dat een arts proactief vragen stelt naar hun seksuele gezondheid.5, 6, 7

    Daardoor blijven heel wat seksuele vragen en bezorgdheden onbesproken.

    Ook in Vlaanderen geraken patiënten niet tot bij de juiste hulpverlening. 85% van de mensen met een verstoorde seksuele functie heeft nog nooit contact gehad met een zorgverstrekker. Ze weten niet bij wie ze terechtkunnen, denken dat hun probleem normaal is, of durven geen hulp zoeken omwille van een schaamtegevoel.8

    De Wereldgezondheidsorganisatie benadrukt: seksualiteit is een essentieel onderdeel van gezondheid. Er niet over praten, doet afbreuk aan iemands algemene gezondheid. In de eerste stap wordt met concrete tips uitgelegd hoe dit op een laagdrempelige manier kan. 

     

    Stap 2: Exploreer en stimuleer de patiënt om zelf te vertellen 

    Als de patiënt aarzelt of een hiv-test weigert, hoeft het gesprek niet te stoppen.

    Ga over naar de tweede stap: exploreer. Laat de patiënt zoveel mogelijk vertellen over hun weigering of aarzeling. Wat houdt de patiënt tegen om een hiv-test te laten uitvoeren? Laat de patiënt aan het woord. Hier krijg je zicht op:

    • Welke hindernissen je patiënt moet overwinnen.
    • Eventuele informatietekorten, bezorgdheden en vragen.

    Stel een open vraag die peilt naar de aarzeling of twijfel om een hiv-test af te nemen.

    Bijvoorbeeld

    'Wat maakt dat je twijfelt om een hiv-test af te nemen?'

    'Wat houdt je tegen om nu een hiv-test uit te voeren?'

    'Waar maak je je zorgen over?'

    'Wat zijn de redenen om het nu niet te doen? '

    Stel bijvragen om de patiënt te stimuleren om meer te vertellen 

    Sommige patiënten hebben aanmoediging nodig om meer te vertellen. Doorvragen door bijvragen te stellen, kan uw patiënt stimuleren om zijn/haar verhaal te vertellen. Bijvragen kan je formuleren door de ICE- en de Bio-PsychoSociale vragenkapstok te combineren. Zo exploreer je de beleving van de patiënt.  

    Lees meer over de ICE-vragenkapstok en het Bio-Psychosociaal Model

    Onderbouwing van stap 2

    Het belang om de patiënt de mogelijkheid (permission) te geven om hun verhaal te vertellen, werd vanaf de jaren ’70 door het PLISSIT model benadrukt.1 

    Patiënten die de toelating krijgen om te praten over hun seksuele zorgen hebben soms geen bijkomende behandeling meer nodig. De patiënt krijgt de kans om hun seksuele zorgen en vragen te delen met een professional. Soms voor de eerste keer. Door hierover te praten, normaliseer je en kan je erkenning geven voor de last die de patiënt ervaart.

    Voor heel wat patiënten is deze erkenning en normalisering voldoende om verder te kunnen. De eventuele schuld- en schaamtegevoelens worden hierdoor verminderd. Praten over seksuele zorgen is dus een essentieel -maar vaak onderschat- onderdeel van het behandelen.

    Stap 3: Vat samen wat de patiënt vertelt 

    Vat samen wat er tijdens het gesprek gezegd werd. Een goede samenvatting geeft de mogelijkheid om:  

    • De patiënt te tonen dat je echt geluisterd hebt.
    • Bepaalde aspecten van het gesprek te benadrukken.
    • Het gesprek terug in handen te nemen.
    • Het gesprek van richting te veranderen.
    • Het gesprek af te ronden.

    Controleer of je samenvatting correct is door een gesloten vraag te stellen - met een ja/nee-antwoord. Waarom? In deze fase wil je de patiënt niet meer aanzetten om verder te praten. 

    Bijvoorbeeld:  

    'Als ik je goed begrepen heb, aarzel/weiger je om nu een hiv-test af te nemen omdat… en…  Je denkt dat dit vooral te maken heeft met... en je hoopt dat… Klopt dat?'

    Onderbouwing van stap 3

    Een goede samenvatting toont de patiënt dat je echt geluisterd hebt. Het geeft je de mogelijkheid bepaalde aspecten die de patiënt vertelde te benadrukken. En om het gesprek terug in handen te nemen, van richting te veranderen of af te ronden.1

    Stap 4: Formuleer een aanbod 

    In de laatste stap rond je af en kijk je vooruit. Na een correcte samenvatting begrijpt de patiënt dat je hen gehoord hebt.

    De vraag ‘hoe het nu verder moet’ is hierdoor nog niet beantwoord. Door de verwachtingen van de patiënt te bevragen werd wellicht duidelijk waarop kan ingezet worden.  

    Corrigeer foute informatie  

    Slechte of foute informatie over hiv of over hiv-test kan aan de oorsprong liggen van een aarzeling of weigering. Correcte informatie aanreiken, kan voor de patiënt al voldoende zijn om toch over te gaan tot testen. 

    Leid toe naar accurate informatiekanalen. Zo kan je patiënt op eigen tempo op zoek naar meer info:

    Als arts hoef je niet in staat te zijn om op alle vragen een definitief antwoord te geven. 

    Stel een vervolgafspraak voor 

    Als patiënten voor het eerst praten over hun aarzelingen, is het best mogelijk dat stap 2 niet binnen de tijdsgrenzen van het consult valt. 

    Plan een vervolggesprek om het thema verder te bespreken. Zo geef je ook even tijd om alle info te laten bezinken. 

    Bespreek de mogelijke lichamelijke of technische onderzoeken 

    Informatie verschaffen over het hiv-onderzoek kan ook helpen. 

    Bied praktische informatie aan over het verloop van de hiv-test, de mogelijkheden voor sneltests en speekseltests en de opvolging daarna. 

    Maak een doorverwijsaanbod 

    Het is mogelijk dat de patiënt zorgen heeft die verder opgevolgd moeten worden maar die buiten je eigen aanbod vallen. Interessante doorverwijsadressen kan je hier vinden: 

    Hiv-specifieke adressen 

    • Hiv-referentiecentra: geven informatie, advies, ondersteuning en begeleiding over hiv, seksueel overdraagbare aandoeningen en PrEP.  

    • Sensoa Positief: richt zich naar mensen met hiv, hun omgeving en professionelen. Het aanbod is gratis en vertrouwelijk.

    Algemene doorverwijsadressen

    Bekijk ander doorverwijsaanbod over seksuele gezondheid

     

    Richtlijnen, tools en onderzoek

    Richtlijnen

    Hiv-screening advies voor huisartsen met doelgroepen en indicatieziekten (PDF)

    Tools en onderzoek

    Praten over relaties en seksualiteit met mensen met hiv

    Feiten en cijfers over hiv

    Hoe kan ik de Onder 4 Ogen methode leren?

    Ben je huisarts? Sensoa en VIVEL maken seksuele gezondheid bespreekbaar:

    Beeldmateriaal Onder 4 Ogen methode

    Wil je de methode aan een collega tonen, een afbeelding gebruiken als geheugensteun voor jezelf, of de theorie ondersteunen met een afbeelding? 

    Download beeldmateriaal van Onder 4 Ogen

    Andere toepassingen van de Onder 4 Ogen methode

    Ik wil de online cursus volgen

    Ik wil een opleiding volgen

    Contact

    Meer informatie over de Onder 4 Ogen gespreksmethode? Contacteer Svenja Vergauwen, beleidsmedewerker seksueel welbevinden bij Sensoa: Svenja.Vergauwen@sensoa.be