Praten over seksuele gezondheid in een meertalige context

Begin met de juiste basishouding: enkele tips

• Laat je eigen kennis even los en luister zonder vooroordeel. Soms vertrek je van veronderstellingen omdat iemand een migratieachtergrond heeft of anderstalig is.
• Neem als hulpverlener de ‘niet weten houding’ aan. Deze houding helpt je om vooroordelen los te laten en maakt je bewust van je eigen attitudes en visies. De persoon die voor je zit is de expert in diens leven.
• Luister in de eerste plaats. Je hoeft niet alles te weten over seksualiteit of een oplossing te hebben voor elk probleem. Als hulpverlener help je reeds als je mensen laat praten. Door beluisterd te worden, voelt de hulpvrager zich minder alleen.
• Probeer niet dadelijk te vervallen in goede raad geven, tips geven of actie ondernemen.
• Het is oké dat je als professional zelf over seksualiteit begint in dit gesprek.

Mensen in kwetsbare situaties

Voor mensen in kwetsbare situaties is de manier waarop je dit gesprek aangaat, niet verschillend van andere doelgroepen. Voorbeelden van mensen in kwetsbare situaties:

• Mensen met een migratieachtergrond.
• Mensen met lage gezondheidsvaardigheden.
• Anderstalige personen.

Zanzu.be: praat over seksuele gezondheid in 14 talen

Voor een gesprek met een anderstalig persoon moet je elkaar minimaal kunnen begrijpen. Zoek naar een gemeenschappelijke taal:

• Gebruik Engels of Frans als tussentaal als je dat helpt.
• Of zorg ervoor dat er een tolk aanwezig is om het gesprek mogelijk te maken.
• Gebruik Zanzu.be als vertaaltool.

Surf op Zanzu in het Nederlands of een andere contacttaal. Krijg gelijktijdig een vertaling in één van de 13 andere talen:

• Laat tekst in een van de 14 talen voorlezen.
• Zeg aan je cliënten om op eigen tempo de site te bezoeken in hun taal.
• Gebruik de tekeningen om relaties en seksualiteit uit te leggen.

Ga naar Zanzu.be

Tip! Bestel de visitekaartjes van Zanzu in de Shop van Sensoa. Geef ze mee met je cliënt of patiënt. Zo kan die de website later een bezoek brengen, op eigen tempo. 

Onder 4 Ogen: gespreksmethode om seks en relaties bespreekbaar te maken

Seksualiteit is een onderdeel van de algemene gezondheid. Jouw patiënten of cliënten verwachten dat jij als hulpverlener zelf vragen stelt over hun seksuele gezondheid.

Maak seks en relaties bespreekbaar met de Onder 4 Ogen gespreksmethode.

Wat is Onder 4 Ogen? 

De Onder 4 Ogen methode is een hulpmiddel om een gesprek te voeren over seksuele gezondheid met jouw cliënt. In 4 eenvoudige stappen.

De stappen bouwen verder op gekende vaardigheden. Je leert ze toepassen met concrete voorbeelden uit de praktijk.

Sensoa ontwikkelde deze methode in samenwerking met Domus Medica, de Vlaamse Vereniging voor Seksuologen en de Sensoa artsenstuurgroep met onder meer vaardigheidsteams.

Bouw het gesprek op in 4 eenvoudige stappen.

Stap 1: Breng de seksuele gezondheid proactief ter sprake 

Hoe breng je seksuele gezondheid proactief ter sprake?

Leg uit waarom je over seksuele gezondheid wil praten en maak de introductie onpersoonlijk

• Deze eerste stap is erop gericht het thema op een algemeen niveau te introduceren.
• Door uit te leggen waarom je dit thema ter sprake brengt, expliciteer je de professionele intentie om dit gesprek te voeren.

Benoem seksuele gezondheid als een onderdeel van gezondheid en als een onderdeel van jouw taak.

Voorbeeld 1

'Uit onderzoek weten we dat anticonceptie op maat helpt om ongeplande zwangerschap te voorkomen. We weten dat artsen niet altijd de tijd hebben om stil te staan bij de behoeften van vrouwen of koppels op het gebied van anticonceptie. Daarom wil ik daar graag met u even over praten.'

Voorbeeld 2

'Als hulpverlener is het mijn taak om jouw gezondheid op te volgen. Seksualiteit, relaties en seksuele gezondheid zijn ook een onderdeel van onze gezondheid. Is het oké voor jou als we het hier even over hebben?'

Ga uit van een vermoeden

• Je vermoedt dat er zich op seksueel vlak problemen (kunnen) stellen bij deze cliënt of patiënt.
• De cliënt of patiënt toont bezorgdheid.
• Je weet dat bepaalde aandoeningen en levensfasen een impact hebben op de seksualiteitsbeleving van mensen.

Voorbeeld 1

'Je wil graag je bloed laten controleren om je gezondheidstoestand na te gaan. In onze artsenpraktijk vinden we het ook belangrijk om over seksualiteit en seksuele gezondheid te praten. Is het goed voor jou dat we even praten over soa’s en soa-testen? Heb je eraan gedacht om je te laten testen op soa’s?'

Voorbeeld 2

'Je vertelde over je vermoeidheid en de slapeloze nachten. In onze praktijk vinden we het belangrijk om ook over seksualiteit, relaties en seksuele gezondheid te praten. Is het goed voor jou dat we daar even over praten?'

Voorbeeld 3

'Ik zie hier veel kneuzingen en blauwe plekken. Het doet me denken aan een cliënt die ik zag, die had ook dergelijke kneuzingen. Hun partner bleek erg agressief te zijn. Is het oké om hier even over te praten. Is dat iets dat jij herkent?'

Verwijs naar kennis

Depersonaliseer het vermoeden. Dat kan door seksuele gezondheid te linken aan kennis en/of ervaringen.

Begin met 'We weten dat... Het is geweten dat... Onderzoek toont aan...'

Voorbeeld 1

'Heel wat jonge mensen (onder de 29) hebben een soa, zonder dat ze het zelf beseffen. Dat weten we uit onderzoek. Lang rondlopen met een soa kan je gezondheid schaden, daarom dat we bij alle jonge mensen seksualiteit en soa's ter sprake brengen. Om dan te bekijken of een soa-test misschien een idee is. Is dat oké voor jou?'

Voorbeeld 2

'We weten dat sommige medicatie ook een impact hebben op seks, bijvoorbeeld dat patiënten minder zin hebben. Dat kan soms ook een impact kan hebben op de partner of de relatie. Is het goed dat we het hier even samen over hebben?'

Voorbeeld 3

'Uit onderzoek weten we dat heel wat mensen niet graag een condoom gebruiken omwille van verminderd fysiek gevoel. Hierdoor lopen ze dus een risico op een soi of een zwangerschap. Is het goed om het hier even over hebben?'

Verwijs naar ervaringen van andere cliënten

Gebruik hiervoor het meervoud. 'Ik hoor van verschillende cliënten... Andere patiënten met deze aandoening zeggen wel eens...'

Voorbeeld 1

'Ik hoor van heel wat mensen die een nieuwe relatie hebben verschillende ervaringen met het condoom. In kader van beschermde seks en om jouw gezondheid zo goed mogelijk op te volgen, vind ik het belangrijk om hier ook actief met mijn cliënten over te praten. Is het oké voor jou als ik even vraag wat jouw ervaringen zijn met een condoom in je nieuwe relatie?'

Voorbeeld 2

'Ik hoor van patiënten dat ze soms ook buiten hun relatie sekscontacten hebben. Het is voor mij als hulpverlener belangrijk dat te weten, omdat ik mee je gezondheid opvolg. Het is dan belangrijk om regelmatig een soa-test af te nemen. Is het goed als we hier even over hebben?'

Voorbeeld 3

'Mensen die mij vertellen dat hun partner soms agressief is, zeggen dat dit soms ook gebeurt in de slaapkamer. Vind je het goed om hier even over te praten? Is dit herkenbaar voor jou?'

Voorbeeld 4

'Ik hoor van verschillende mensen dat ze nog geen kinderen willen maar dat hun ouders/partner/vrienden dat niet mogen weten. Er bestaan anticonceptiemiddelen die je kan gebruiken zonder dat iemand het weet. Is het oké als we daar even over praten?'

Vraag toestemming

Eindig de gedepersonaliseerde introductie met een vraag naar toelating om het gesprek verder te zetten. Je verhoogt zo de betrokkenheid en het gevoel van controle bij de cliënt. Die geeft immers zelf de toestemming om het gesprek op een persoonlijk niveau verder te zetten.

Voorbeeld

'Mensen met een gelijkaardig probleem vertellen me wel eens dat dit ook een impact heeft op hun relatie en seksualiteit. Vind je het goed als we even praten over hoe dit bij jou is?'

Wil je cliënt verder praten over seksuele gezondheid? Ga over naar stap 2.

Stap 2: Stimuleer de cliënt om zelf te vertellen

• Exploreer de unieke beleving en situatie van je cliënt of patiënt.
• Laat de cliënt of patiënt zoveel mogelijk zelf aan het woord over hun beleving. Hoe ervaart deze unieke persoon hun seksuele gezondheid? 

Hoe stimuleer je de cliënt om zelf te vertellen? 

Stel een overgangsvraag

Een beginvraag kan helpen om vanuit het algemene introductieniveau af te zakken naar dit persoonlijke niveau. Dit is afhankelijk van de cliënt en jouw toelatingsvraag op het einde van stap 1. 

Voorbeeld

'Herken jij dit of hoe ervaar jij dit?'

'Heb jij hier ook last van of hoe is dat bij jou?'

Gebruik de ICE-bevraging als kapstok 

Het acroniem ICE verwijst naar 3 basisvragen die peilen naar ideeën, bezorgdheden, verwachtingen van de cliënt.1

Deze vragen nodigen de cliënt uit hun unieke verhaal te vertellen. Dat komt de hulpverlener-patiënt relatie ten goede. Het leidt tot een betere afstemming en dat maakt meer juiste diagnoses mogelijk.2

Bevraag ideeën (Ideas)

'Waarmee heeft dit volgens jou te maken?'

'Hoe komt dit denk je?'

'Heb je zelf een idee hoe dit komt of waarmee dit te maken heeft?'

Bevraag zorgen (Concerns)

'Waar maak jij je zorgen over?'

'Waar maak jij je het meest zorgen over?'

Bevraag verwachtingen (Expectations)

'Hoe verwacht je dat dit verder gaat?'

'Wat verwacht je dat er gaat gebeuren als er niets verandert?'

'Waar hoop je op?' 

Je kan ook peilen naar de verwachting die de cliënt heeft naar jou als hulpverlener.

Gebruik de Bio-Psychosociale exploratie 

Het Bio-Psychosociaal Model (BPS) benadrukt dat gezondheid een integratie is van biologische, psychologische en sociale of relationele componenten. 3

Als hulpverlener kan je de cliënt stimuleren om verder te vertellen. Gebruik het BPS-model als kapstok om open vragen te stellen:

• De cliënt of patiënt wordt gestimuleerd om hun om verhaal te vertellen.
• Jij verzamelt de diagnostische informatie over de individuele situatie van de cliënt of patiënt.
• Je komt eventueel tot een correcte doorverwijzing.

Door naar de impact van de seksuele zorgen op deze 3 componenten te vragen kom je tot een beter behandelplan. 

Bevraag biologische of lichamelijke impact

'Heeft u hierdoor ook ergens fysiek last van?'

'Heeft u hierdoor ergens pijn?'

'Heb je gevoel dat dit ook een impact heeft op je lichaam, zo ja op welke manier?'

Bevraag psychologisch of mentale impact

'Hoe gaat u hier zelf mee om?'

'Wat doet dit met jou als persoon?'

'Hoe is dat voor u om te dragen?'

'Ervaar je daar ook een impact van op jezelf?'

'Hoe ga je hier zelf als persoon (mentaal) mee om?'

Bevraag sociale of relationele impact

'Hoe gaat je partner hiermee om?'

'Hoe is dat voor je partner?'

'Heeft dit een impact op jullie relatie?'

'Op welke manier kan je hier steun voor vinden bij je omgeving?'

'Hoe reageert je familie hierop?'

'Hoe is dat binnen jouw geloof?'

Bevraag de 3 G’s: gedachten, gevoelens, gedrag 

Deze vragen nodigen je gesprekspartner uit om stil te staan bij zichzelf. De 3 G’s kan je gebruiken bij antwoorden zoals 'Dat kan bij mij niet want dat mag niet van mijn partner, ouders, geloof,...' of 'Dat verandert toch niet want...'

• Wat denk je hier zelf over?
• Wat voel je hierbij?
• Wat doe je hiermee? 

Rond af en pols naar positieve aspecten

Ter volledigheid kan je ook naar positieve aspecten van seksualiteitsbeleving polsen. Zo kom je niet in een eenzijdig probleemgericht verhaal terecht. 

Wat als er geen contacttaal mogelijk is?  

Als er geen contacttaal mogelijk is biedt de Onder 4 Ogen methode geen hulp bij dit gesprek. 

• Je kan stap 2 (de persoon stimuleren om zelf te vertellen) dan niet gebruiken.
• De kans om als professional meer te weten over de unieke situatie waarin de persoon zich bevindt, is klein. 
• Je kan als professional de gevoelens en noden van de persoon dan niet begrijpen en mogelijk zelfs foutief invullen. 

Wil dit zeggen dat seksuele gezondheid dan niet ter sprake komt? Neen, zeker niet.  

Je kan met behulp van Zanzu.be wel objectieve, neutrale informatie geven in de moedertaal of contacttaal van de persoon. Zo draag je bij aan de seksuele gezondheid van je patiënt of cliënt. Ook al is de info dan niet op maat. 

Stap 3: Vat samen wat de cliënt vertelt

Vat samen wat er tijdens het gesprek gezegd is. Dit doe je op basis van de antwoorden die de cliënt of patiënt gaf op de ICE-vragen. 

Hoe geef je een goede samenvatting?

• Gebruik de antwoorden die de cliënt of patiënt gaf op de ICE- en BioPsychoSociale bevraging als basis.
• Check of jouw samenvatting correct is door een gesloten vraag te stellen, zoals 'klopt dit?'

Gebruik een gesloten vraag

In deze fase wil je niet verder exploreren. Geef de cliënt of patiënt wel de kans om eventueel aanvullingen of correcties te geven.1

Voorbeeld

'Oké als ik je goed begrepen heb, dan heb je sinds je behandeling voornamelijk minder zin in seks. Op zich vind je dit zelf niet zo erg. Als jullie seks hebben dan heb je soms pijn, maar maak je je vooral zorgen over hoe dit voor je partner is. Klopt dat?'

Stap 4: Formuleer een aanbod

In deze laatste stap wordt de cirkel rond gemaakt. Na de samenvatting weet de cliënt dat jij hen als hulpverlener gehoord hebt, maar de vraag hoe het nu verder moet is hierdoor niet beantwoord.

Uit de vraag naar verwachtingen zal wellicht al duidelijk worden waarop er prioritair kan ingezet worden. Je kan jouw behandelvoorstel aanvullen met het geven van informatie vanuit jouw medische expertise, of een vervolgafspraak plannen. Als dat nodig is, verwijs je door.

Doe een behandelvoorstel

Doe een behandelvoorstel vanuit eigen expertise. Voer een gerichte anamnese uit, aangevuld met gerichte lichamelijke of technische onderzoeken. Die zijn noodzakelijk om tot diagnosestelling te komen. Als hulpverlener bied je een gepast behandelvoorstel aan.

Voorbeeld

'Ik zou je het volgende willen voorstellen.'

'Voor de fysieke klachten kunnen we deze onderzoeken uitvoeren.'

Geef medische info

Corrigeer foute informatie. Slechte of foute informatie kan aan de oorsprong liggen van seksuele zorgen, moeilijkheden of problemen.

Informatie aanreiken kan voor de cliënt of patiënt al voldoende zijn. Dat betekent niet dat je als hulpverlener elke vraag over seksuele gezondheid moet beantwoorden.

Voorbeeld

'Ik hoorde je zeggen dat je denkt dat… , dat lijkt me erg onwaarschijnlijk want...'

Verwijs gerust door

Toeleiden naar accurate informatiekanalen kan voldoende zijn. Bijvoorbeeld naar

• Allesoverseks.be: informatie over seksualiteit, anticonceptiekeuze,...
• Zanzu.be: informatie over seksualiteit en seksuele gezondheid in 14 talen. Met vertaal- en voorleesfunctie.
• All Together For Sexual Health: preventie, zorg en materialen voor Afrikaanse en andere gemeenschappen met migratieachtergrond.

Voorbeeld

'Correcte en up-to-date info over seksualiteit kan je op deze site vinden.'

Sommige seksuele zorgen hebben nood aan behandeling buiten jouw praktijk. Misschien is de cliënt gebaat met de opstart van een therapeutisch proces bij een seksuoloog.

Klinisch seksuologen werken vanuit een bio-psychosociale invalshoek. Je vind een klinisch seksuoloog via de Vlaamse Vereniging voor Seksuologie.

Plan een vervolgafspraak

Als mensen voor het eerst praten over hun zorgen, is het best mogelijk dat stap 2 niet binnen de tijdsgrenzen van het consult valt. Plan een vervolggesprek in om het thema verder te bespreken.

Voorbeeld

'We kunnen een vervolggesprek inplannen om het hier verder over te hebben'

Zorg voor duidelijkheid en structuur

• Geef aan dat je informatie zal geven en vraag toestemming.
• Benadruk vooraf dat veel personen aangeven dat de informatie soms (te) veel is. 
• Vraag om te zeggen wanneer je als hulpverlener te snel gaat: 'Heel wat mensen vinden de info die ik geef soms moeilijk. Soms leg ik het te snel uit. Wil je het zeggen als ik te snel ga?'
• Probeer de informatie kort te houden en structureer je antwoord. Vraag of het oké is als je nogmaals herhaalt, vraag of er nog vragen zijn.  

Gebruik Zanzu.be als ondersteuningsmiddel

• Bekijk Zanzu.be in het Nederlands of een andere contacttaal en krijg gelijktijdig een vertaling in één van de 13 andere talen. 
• Draai je scherm om samen te kijken.
• Laat de tekst in één van de 14 talen voorlezen.
• Gebruik de tekeningen om uitleg te geven. 

Werk financiële drempels weg  

• Ga na of de patiënt of hulpvrager recht heeft op verhoogde tegemoetkoming. 
• Ben je een medische zorgverlener? Pas zo veel mogelijk de derdebetalersregeling toe. 
• Ga na of de patiënt recht heeft op (verhoogde) terugbetaling van bijvoorbeeld anticonceptie of PrEP via het ziekenfonds.

Richtlijnen, tools en onderzoek

Richtlijnen

Richtlijn Chlamydia Trachomatis van Domus Medica: diagnose, behandeling, opvolging en verwijzing.

Tools en onderzoek

Het Groot Condoomonderzoek (2024): condoomgebruik in Vlaanderen: onderzoeksresultaten en aanbevelingen voor onder meer zorgprofessionals. 

Tool voor opsporen, behandelen en opvolgen van chlamydia, gonorroe, syfilis, hiv en hepatitis A, B en C (KCE). Samen met mensen van het terrein ontwikkeld, voor zorg- en hulpverleners van de eerste lijn (vooral huisartsen). Om te gebruiken tijdens de consultatie.

Praktijktool Seksueel overdraagbare infecties: aanpak in de huisartsenpraktijk (PDF). Voor wie zich nog uitgebreid wil inlezen over alle klinische vragen over soa's. 

Seksualiteit na kanker: onderzoeksrapport van Kom op tegen Kanker (2022) (PDF). Bevraging bij kankerpatiënten en hun partners over hoe ze de communicatie van zorgverleners over seksualiteit ervaren en wat ze van de verstrekte zorg vonden. Met aanbevelingen voor zorgverleners en beleidsmakers.  

Spreken is goud: seksuele gezondheid bespreekbaar maken met de Onder 4 Ogen methode. Ontwikkeling en implementatie bij huisartsen in Vlaanderen

Hoe kan ik de Onder 4 Ogen methode leren?

Online of in een opleiding op maat

Ben je hulpverlener? Sensoa en VIVEL maken seksuele gezondheid bespreekbaar:

• Met de gratis online cursus 'Onder 4 Ogen', vol praktische oefeningen en tips.
• Met de gratis online cursus 'Communiceren over seksuele gezondheid in een meertalige context' met interactieve animaties.
• Via een opleiding op maat.
• Pakket 'Bespreekbaar maken van seksuele gezondheid' van Domus Medica.

Beeldmateriaal Onder 4 Ogen methode

Wil je de methode aan een collega tonen, een afbeelding gebruiken als geheugensteun voor jezelf, of de theorie ondersteunen met een afbeelding? 

Download beeldmateriaal van Onder 4 Ogen

Andere toepassingen van de Onder 4 Ogen methode

• Praten over seksuele gezondheid in de artsenpraktijk
• Praten over gezinsplanning in de hulpverlening
• Praten over de hiv-test in de huisartsenpraktijk

Ik wil de online cursus volgen

Ik wil een opleiding volgen

Contact

Meer informatie over de Onder 4 Ogen gespreksmethode? Contacteer Svenja Vergauwen, beleidsmedewerker seksueel welbevinden bij Sensoa: Svenja.Vergauwen@sensoa.be