In deze Normatieve lijst kan je opzoeken welk seksueel gedrag van jongeren vaak voorkomt. Elk beschreven gedrag krijgt een vlag volgens het Sensoa Vlaggensysteem:

  • Groene vlag = aanvaardbare seksuele situatie
  • Gele vlag = licht grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Rode vlag = ernstig grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Zwarte vlag = zwaar grensoverschrijdende seksuele situatie

Eerste maal dat je de Normatieve Lijst gebruikt? Lees dan nog even na hoe je de Normatieve lijst gebruikt.

Emotionele ontwikkeling

Aanvaardbaar seksueel gedrag - groene vlag

Voor 15- tot 17-jarigen worden seksualiteit en lichaamsbeleving heel belangrijk.

Het denken ontwikkelt zich van operationeel naar abstract denken. (Vonk & Hosmar, 2009).

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • depressie
  • isolatie,
  • somatiseren (lichamelijke symptomen ontwikkelen)
  • laag zelfbeeld

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Verliefdheid, relaties en gevoelens

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Jongeren experimenteren met relatievormen. 'Seriële monogamie' is de meest voorkomende: verschillende monogame relaties volgen elkaar op. (Klai & Vermeire, 2006; Ravesloot, 1992)

85 procent van de jongeren (15+) is wel eens verliefd geweest en de meesten hebben kortdurende relaties. De duur van de laatste of huidige relatie evolueert van minder dan een half jaar (21 procent) tot minder dan drie maanden (27 procent). (de Graaf et al., 2017)

De meeste jongeren vinden in hun relaties trouw, respect en waardering zeer belangrijk. Ze willen ook kunnen communiceren met hun partner. (Klai & Vermeire, 2006).

Een eventuele vaste partner wordt steeds belangrijker, bijvoorbeeld als bron voor sociale steun. (Bokhorst, 2010) Seks wordt ook steeds belangrijker binnen de relatie. (de Graaf et al., 2017)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • promiscue gedrag 
  • angstig gehechte jongeren: deze jongeren worden makkelijker verliefd en hebben al vroeg seksuele ervaringen. Ze gaan ook makkelijker over hun eigen grenzen. Vermijdende jongeren hebben moeite met het aangaan van relaties, hebben op latere leeftijd seks en zeggen seks minder belangrijk te vinden.

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij: 

verlagen of vernederen van zichzelf of anderen met seksuele thema’s, bijvoorbeeld kledij die zicht toelaat op borsten en geslacht

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Seksueel experimenteren

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Jongeren experimenteren met verschillende vormen van seks. Dit gebeurt niet in het openbaar. (Ravesloot, 1992)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Zijn licht grensoverschrijdend door negatieve impact:

  • seksueel uitdagende kledij dragen
  • uitdagend gedrag stellen
  • eenmalig seksueel risicogedrag stellen, bijvoorbeeld geen anticonceptie gebruiken of zich niet beschermen tegen soa's

Van de jongens heeft 5 procent wel eens seks gehad met een prostituee. (de Graaf, 2013) Dit is grensoverschrijdend omdat het niet past bij de leeftijd.

Daarnaast heeft 0,2 procent al eens betaald voor seksuele contacten. (de graaf et al., 2017) Indien het over seks gaat met een andere jongere tegen betaling, is dit grensoverschrijdend door gebrek aan vrijwilligheid

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

Herhaaldelijk seksueel risicogedrag, bijvoorbeeld geen anticonceptie gebruiken of zich beschermen tegen soa's. Dit is zwaar grensoverschrijdend door het herhaaldelijke karakter van het gedrag en de negatieve impact.

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

  • anderen manipuleren of dwingen om zich te prostitueren (tienerpooiers)
  • ongewenste seksuele handelingen stellen binnen de familie
  • zich prostitueren en seksuele handelingen tegen betaling aanbieden
  • seksueel contact met dieren (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Masturberen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Masturbatie is verschillend in frequentie voor meisjes of jongens. Zo masturbeerde 85 procent van de jongens en 38 procent van de meisjes ooit in deze fase.

Masturbatie voor de webcam wordt door een kleine minderheid gerapporteerd. (de Graaf et al, 2017)

Masturberen met vaginale of anale penetratie kan voorkomen. (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

opvallend veel bezig zijn met masturbatie (Walravens et al., 2006)

! Verhoogde waakzaamheid is aanbevolen bij:

Schuldgevoelens na masturbatie: komt voor bij 5 procent van de jongens en 4 procent van de meisjes. (de Graaf et al., 2017) 

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

ernstig grensoverschrijdend door de ontwikkeling:

  • dwangmatige masturbatie (chronisch of openbaar) zonder er plezier aan te beleven
  • taken onderbreken om te masturberen (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

Genitale verwondingen veroorzaken bij zichzelf of bij anderen is zwaar grensoverschrijdend omdat het zelfrespect in gedrang komt.

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Seksuele moppen en seksueel taalgebruik

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

  • seksuele grapjes die niet aanstootgevend zijn
  • seksueel expliciete gesprekken met leeftijdsgenoten (online en offline)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Gedrag kan voor de jongere als grap bedoeld zijn, maar over de grens van de ander gaan. Enkele voorbeelden zijn:

  • eenmalige seksuele plagerijen bijvoorbeeld seksuele opmerkingen over lichaamsdelen, uiterlijk of kleding
  • obsceniteiten stellen, ook via het internet (Kuyper et al., 2009)

Is licht grensoverschrijdend door gebrek aan toestemming van de ander:

  • eenmalig gluren, bijvoorbeeld in toiletten en doucheruimtes (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)
  • opzettelijk ontbloten en toekeren van het eigen achterwerk (mooning) en geslachtsorganen
  • eenmalig seksueel expliciete taal, geluiden, tekeningen (onzedelijkheden), seksuele graffiti (ernstig en schokkend)

Is licht grensoverschrijdend door het verschil in ontwikkeling: seksueel expliciete gesprekken met jongere kinderen

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

herhaaldelijk uitvoeren van seksuele pesterijen, bijvoorbeeld:

  • voortdurend iemand uitmaken voor hoer of homo
  • seksuele opmerkingen over lichaamsdelen, uiterlijk of kleding
  • obsceniteiten stellen, ook online (Kuyper et al., 2009) 

herhaaldelijk gluren, bijvoorbeeld in toiletten en doucheruimtes (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)  

proberen anderen uit te kleden zonder toestemming

herhaaldelijk seksueel expliciete taal, geluiden, tekeningen, seksuele graffiti (ernstig en schokkend)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Seksuele opwinding en seksuele fantasieën

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Seksuele interesses en verlangens groeien tijdens deze leeftijdsfase.

  • 85 procent van de jongens op 15 jaar is al eens opgewonden geweest, tot bijna 100 procent op 18 jaar.
  • Bij meisjes verloopt dit proces trager: van 70 procent op 15 jaar tot 93 procent op 18 jaar. (de Graaf, 2005) 

‘Omdat ik me opgewonden voelde’ geven jongeren aan als reden voor een eerste geslachtsgemeenschap. (de Graaf et el., 2017)

Jongens fantaseren meer dan meisjes over seks. Dat betekent niet dat ze al aan seks toe zijn. 25 procent van de jongens in deze categorie zegt hier nog niet aan toe te zijn tegenover 40 procent van de meisjes.

Voor jongens is het niet altijd mogelijk hun behoefte aan seks te realiseren om verschillende redenen, bijvoorbeeld strenge ouders of geen lief vinden. (de Graaf et al., 2017).

Vaak willen ze op deze leeftijd seks hebben, maar komen ze er gewoon niet toe. 

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • eenmalig onzedelijke telefoons, voyeurisme
  • eenmalig seksuele opwinding door geslachtsdelen te tonen aan onbekenden, bijvoorbeeld masturberen in het openbaar of voor de webcam, of door lichamelijk contact met onbekenden (Kuyper et al., 2009)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

  • herhaaldelijke onzedelijke telefoons, voyeurisme
  • herhaaldelijk seksuele opwinding door geslachtsdelen te tonen aan onbekenden, bijvoorbeeld masturberen in het openbaar of voor de webcam, of door lichamelijk contact met onbekenden (Kuyper et al., 2009)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

bewust toekijken bij een verkrachting of groepsverkrachting (Jonker & Ohlrichs, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Geslachtsgemeenschap - eerste keer

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Jongeren hebben verschillende seksuele normen en motieven om wel of geen geslachtsgemeenschap te hebben. Zowel autonome motieven (leuk, opwindend, spannend) als intimiteit (emotioneel dicht bij elkaar zijn).

Seks vindt bij de meeste jongeren nog steeds plaats binnen een vaste relatie. Voor 6 op de 10 jongens en voor iets meer dan driekwart van de meisjes was de laatste sekspartner een vaste partner. (de Graaf et al., 2017) Een minderheid was niet verliefd op de laatste partner. (de Graaf et al., 2012)

Jongeren gaan stap voor stap in hun 'seksuele carrière'. 15- tot 17-jarigen gaan van het (laten) aanraken onder de kleding, de borsten, de geslachtsdelen naar naakt vrijen. Met 18,6 jaar heeft de helft van de Nederlandse jongeren de eerste geslachtsgemeenschap meegemaakt. 

Op de leeftijd van 17,9 jaar heeft ook de helft van de jongeren ervaring met orale seks. Anale seks volgt over het algemeen iets later en is voor een minderheid een volgende stap. (de Graaf et al, 2019)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Seks hebben om motieven die door anderen bepaald of gestuurd worden: omdat men zich schuldig zou voelen, om het imago en om negatieve gevoelens te compenseren. (Beyers, 2011; Kuyper, 2011)

! Verhoogde waakzaamheid is aanbevolen bij:

  • seks vies vinden: 7 procent van de meisjes van 15 tot en met 17 jaar vindt seks eigenlijk vies (de Graaf et al., 2017)
  • promiscue gedrag: verschillende seksuele partners tegelijk hebben kan signaal zijn van misbruik
  • ontbreken van toestemming: aandringen op seks. Jongens (1 procent) van deze leeftijd hebben wel eens geld of een andere beloning gegeven voor seks. Minder dan 1 procent van de jongens en meisjes heeft al geld of iets anders ontvangen voor seks. Meestal hebben ze hier achteraf geen goed gevoel over (schaamte en spijt). (de Graaf et al., 2017)
  • door schuld- en schaamtegevoelens rond seks: worden vaker door Turkse en Marokkaanse meisjes gerapporteerd. Iemand deze gevoelens laten ervaren in grensoverschrijdend.
  • omdat het niet past binnen de ontwikkeling: eenmalig anale seks als meisje omdat je maagd wil blijven
  • eenmalig van anale seks zonder bescherming tegen soa's

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

  • eenmalig seksueel contact in ruil voor een beloning (bv. voor geld of onder invloed van chantage of dwang (Jonker & Ohlrichs, 2009)
  • seksueel contact (anaal, oraal of genitaal) met een niet gelijkwaardige partner, bijvoorbeeld een jonger kind. Seksueel contact waarbij de andere(n) seksueel pijn wordt gedaan tijdens het seksuele spel zonder toestemming van alle partijen.
  • seksueel contact zonder toestemming (Van Wijk, Bullens, van den Eshof, 2007; Walravens et al., 2006).  
  • eenmalig iemand onder (groeps)druk dwingen om mee te doen aan seksspelletjes of seksueel getint contact met gebruik van macht, druk, autoriteit, chantage, drugs, geld of manipulatie, ook online (Jonker & Ohlrichs, 2009)
  • ernstig grensoverschrijdend omdat het niet past binnen de ontwikkeling en zelfrespect: herhaaldelijk anale seks als meisje, omdat je maagd wil blijven
  • herhaaldelijk anale seks zonder bescherming, bijvoorbeeld tegen soa's

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

  • herhaald seksueel contact in ruil voor een beloning, onder invloed van chantage of dwang
  • seksueel contact (anaal, oraal of genitaal) met een niet-gelijkwaardige partner (bijvoorbeeld een jonger kind), waarbij de andere(n) seksueel pijn wordt gedaan tijdens het seksuele spel, zonder toestemming. (Van Wijk, Bullens, van den Eshof, 2007; Walravens et al., 2006)
  • herhaaldelijk iemand onder (groeps)druk dwingen om mee te doen aan seksspelletjes of seksueel getint contact afdwingen met gebruik van macht, druk, autoriteit, chantage, manipulatie, geweld en agressie (bijvoorbeeld met een mes) - ook via internet. 

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Porno kijken

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Van de 15-jarige jongens geeft 76 procent aan het afgelopen half jaar porno te hebben gezien. Dit percentage loopt nog wel iets op in de jaren erna tot 91 procent onder 18-jarige jongens.

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Grote interesse in porno en obsessief bezig zijn met seks (ook masturbatie).(Mansson & Löfgren-Martenson, 2009; Walravens et al., 2006)

Dwangmatig gebruik van porno kan zorgen voor relatieproblemen en het gevoel het gedrag niet te kunnen stoppen. (Van Zessen, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

interesse en in beslag genomen worden door agressieve porno, seksuele agressieve gedachten en thema’s (Walravens et al., 2006)

interesse in en het bezitten van seksuele misbruikbeelden van kinderen

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

naaktbeelden maken van veel jongere kinderen (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)

Doelbewust naaktbeelden verspreiden is zwaar grensoverschrijdend gedrag, omdat toestemming ontbreekt. 

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Online seksualiteit - sexting

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Jongeren in deze leeftijdsfase flirten online en chatten met leeftijdsgenoten over seks.

Uit Nederlands onderzoek blijkt een overgrote meerderheid van de actief internettende jongeren (12-25 jaar) het afgelopen jaar wel eens geflirt heeft op het net:

  • 82 procent van de jongens en 73 procent van de meisjes
  • 10 procent van de jongens en 5 procent van de meisjes had het afgelopen jaar seks op of via het internet
  • 57 procent van de jongens en 42 procent van de meisjes had het afgelopen jaar een afspraakje met iemand die ze online hadden ontmoet.

Wanneer jongeren iets seksueels doen voor de webcam, doen ze dit over het algemeen omdat ze het zelf leuk, spannend of opwindend vinden. Toch zijn er grote verschillen tussen jongens en meisjes:

62 procent van de meisjes vindt het niet leuk om een seksueel getinte vraag te krijgen, tegenover 13 procent van de jongens

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • online seks hebben met een onbekende (Jonker & Ohlrichs, 2009)
  • een afspraak maken met een persoon, ontmoet via een datingapp, om seks mee te hebben (de Graaf et al., 2017; Jonker & Ohlrichs, 2009). Dit is licht grensoverschrijdend als de jongeren niemand inlichten of de juiste locatie niet doorgeven.
  • anderen onder druk zetten om een sext te sturen. Zo ondervond 24 procent van de jongeren al eens druk om een sext te sturen. (Apestaartjaren, 2020)
  • ongeveer 50 procent procent van de jongeren heeft al eens een naaktfoto te zien gekregen of doorgestuurd gekregen. (Apestaartjaren, 2020)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

Een kleine groep maakt seksueel getinte filmpjes van anderen en verspreidt deze impulsief, zonder inzicht in de mogelijke gevolgen. (Livingstone, 2011)

  • online seks ongevraagd opnemen is ernstig grensoverschrijdend door het gebrek aan toestemming (Kuypers et al., 2009)  
  • seksueel expliciete bedreigingen, ook schriftelijk en online (Jonker & Ohlrichs, 2009)
  • ongevraagd naaktfoto’s van iemand maken of doorsturen zonder voldoende inzicht in de mogelijke gevolgen

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag bij sexting - zwarte vlag

Herhaaldelijk en zonder toestemming, met inzicht in de mogelijke gevolgen, seksueel getinte filmpjes van anderen maken en verspreiden. 

Seksuele beelden ongevraagd verspreiden is zwaar grensoverschrijdend door het gebrek aan toestemming. 

Ongevraagd en doelbewust naaktfoto’s van iemand verspreiden met voldoende inzicht en bewustzijn van de mogelijke gevolgen. (Jonker & Ohlrichs, 2009) 

Ongeveer 10 procent van de jongeren van 15-17 jaar geeft toe een gekregen naaktfoto door te sturen. (Apestaartjaren, 2020)

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Seksuele oriëntatie

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Jongeren kunnen mogelijks homoseksuele gevoelens ontwikkelen. Als iemand zich aangetrokken voelt tot iemand van hetzelfde geslacht, duurt het nog een hele tijd voor men zichzelf ook homo, bi of lesbisch noemt.

Op een gemiddelde leeftijd van 16,1 jaar beseft men zijn seksuele oriëntatie. Gemiddeld komt men er pas één à twee jaar later mee naar buiten. De seksuele oriëntatie hoeft geen vaststaand gegeven te zijn, twee derde wisselt vervolgens nog een paar keer van oriëntatie. (Franssen & Hospers, 2009)

Jongeren die zich aangetrokken voelen tot seksegenoten hebben seks met een leeftijdsgenoot rond dezelfde leeftijd als heterojongeren: gemiddeld 16 jaar voor een jongen en 17 jaar voor een meisje. 

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij:

Er kan verwarring zijn over de eigen seksuele oriëntatie. Gevoelens en ervaringen zijn niet altijd eenduidig. Een jongere kan zich scherp bewust zijn van de negatieve opvattingen over homoseksualiteit of weet er te weinig van. (de Graaf, 2005)

Pesten, vervelende opmerkingen, belachelijk maken, roddelen of negeren omwille van de seksuele geaardheid komt minder voor dan bij jongere meisjes en jongens, maar zorgt toch voor minderheidsstress.

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Genderidentiteit en stereotypen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Verwachtingen op vlak van seksualiteit zijn vaak behoorlijk genderstereotiep. Er heerst nog een dubbele moraal: voor meisjes is seks hebben statusverlagend, voor jongens is dit andersom.

Van meisjes wordt verwacht dat ze grenzen aangeven, van jongens dat ze initiatief nemen. Deze sekse-ongelijke verwachtingen spelen een nog belangrijkere rol in culturen waar de familie-eer van belang is (Afghaanse, Turkse, Marokkaanse en Surinaams-Hindoestaans). (de Graaf et al., 2008)

Transgender jongeren kunnen vanaf 16 jaar geslachtshormonen toegediend krijgen. Seksuele contacten kunnen ongemakkelijk zijn en transgender jongeren maken vaak een andere seksuele ontwikkeling door. Zo vermijden ze vaak seks, of hebben contacten die niet echt op hun eigen verlangens zijn afgestemd. 

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij:

Door de ongeschreven regels is het voor de meisjes lastig om eigen wensen en grenzen te ontdekken. Jongens kunnen last hebben van de druk om seks te hebben.  

Niet alle transgender jongeren durven voor hun gevoelens uit te komen. 

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Meer over de Normatieve lijst

Hoe gebruik je de Normatieve lijst?

Bekijk alle leeftijden

De Normatieve lijst downloaden

Dit document bevat over alle leeftijden alle gedrag, emotionele uitingen en reactiewijzen. 

Download de Normatieve lijst als PDF-document