In deze Normatieve lijst kan je opzoeken welk seksueel gedrag van kinderen vaak voorkomt. Elk beschreven gedrag krijgt een vlag volgens het Sensoa Vlaggensysteem:

  • Groene vlag = aanvaardbare seksuele situatie
  • Gele vlag = licht grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Rode vlag = ernstig grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Zwarte vlag = zwaar grensoverschrijdende seksuele situatie

Eerste maal dat je de Normatieve lijst gebruikt? Lees dan nog even na hoe je de Normatieve lijst gebruikt.

Emotionele ontwikkeling

Vanaf 8 jaar worden kinderen zich bewust van zichzelf als seksueel persoon, maar ook van anderen als een mogelijke affectieve en seksuele partner. 

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Het verschil tussen knuffelen, vrijen en verliefdheid wordt duidelijk. Emoties die bij stoeien en knuffelen horen, omschrijven kinderen als iets dat aan de buitenkant van het lichaam gebeurt. Emoties die bij verliefdheid horen als iets dat zich in het lichaam afspeelt. (Laan et al., 1996)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • zonder enige terughoudendheid onbekenden knuffelen en vertrouwen
  • angsten, paniek en grote twijfel over eigen seksuele identiteit

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Verliefdheid, relaties en gevoelens

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Verliefdheid kan bij kinderen heftige gevoelens teweegbrengen, zonder dat daar seksuele gevoelens aan gekoppeld worden.

De verliefdheid wordt de belangrijkste uitingsvorm van intimiteit. Kinderen kunnen verliefd zijn op een leeftijdsgenoot maar ook op een volwassene.

Kinderen kunnen wel heel verlegen worden door te zeggen dat ze verliefd zijn. (van der Doef, 1994; Zwiep, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Het ervaren van verliefdheid is niet altijd wederzijds. Het blijven aandringen bij de ander, wanneer deze geen wederkerige liefde voelt, is grensoverschrijdend. 

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Kennis over seksualiteit

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Vanaf ongeveer 7 jaar weet een toenemend aantal kinderen dat geslachtsdelen ook een seksuele functie hebben. Ook weet de meerderheid van 7- tot 8- jarigen dat je geslachtsgemeenschap moet hebben om zwanger te worden en hoe een baby uit de buik komt. (Hagens & Leeuwenburgh, 1999); De Graaf et al., 2004)

Met de leeftijd gaan kinderen steeds meer vragen stellen over seksualiteit. Twee derde van de ouders van 6- tot en met 9- jarigen en drie vierde van de ouders van 10- tot en met 12-jarigen krijgt wel eens vragen over seksualiteit. 

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • vragen over seks op ongepaste momenten en plaatsen is licht grensoverschrijdend door de ongepaste context

! Verhoogde waakzaamheid bij:

seksuele kennis die niet past bij de leeftijd

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Uitdagen of verleiden

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kinderen en voornamelijk meisjes durven wel eens openlijk uitdagend en verleidelijk gedrag vertonen tegenover vertrouwde volwassenen.

Bij vertrouwde mensen op schoot klimmen en aanhalig zijn (van der Doef, 1994; Zwiep, 2005). Hierbij is het belangrijk dat de volwassenen de grenzen van het kind gaan bewaken in hoeverre ze dit gedrag kunnen stellen.  

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Vertonen van uitdagend en verleidelijk gedrag tegenover een niet vertrouwde volwassenen of oudere jongeren (lolita); flirtend praten.  

Storend seksueel expliciet gedrag zoals de geslachtsdelen in het openbaar ritmisch stimuleren of laten zien, het lichaam tegen mensen of meubels wrijven is grensoverschrijdend. (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)

! Verhoogde waakzaamheid bij:  

Verlagen of vernederen van zichzelf of anderen met seksuele thema’s (bijvoorbeeld kledij die zicht toelaat op borsten en/of het geslacht).  

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Seksuele interesse - gluren

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kinderen worden vooral gedreven door nieuwsgierigheid en het verlangen naar kennis. Het kind wil zien wat het eigenlijk niet mag zien, juist omdat het verboden is. (Hayez, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Eenmalig gluren, bijvoorbeeld in toiletten en doucheruimtes, is grensoverschrijdend omdat de ander hiervoor geen toestemming geeft. (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

Herhaaldelijk gluren, bijvoorbeeld in toiletten en doucheruimtes is ernstig grensoverschrijdend door het herhaaldelijk karakter van het gedrag. (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Geslachtsdelen bekijken of aanraken

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Tal van seksuele activiteiten met bekenden rond 6- of 7-jarige leeftijd komen neer op experimenteren of inspecteren. Dit is nuttig om kennis op te doen en een gevoel van veiligheid op seksueel gebied te ontwikkelen. (Van der Doef, 1994, Cohen, Kettenis & Sandfort, 1996)

Kinderen (7-8 jaar) tonen graag hun eigen geslachtsdelen en willen ook die van andere kinderen zien. Ze bekijken ze en willen weten hoe ze functioneren. Ze raken ze aan, inspecteren ze en spelen ermee.

Spelletjes met kinderen van het eigen geslacht hebben een ander karakter dan met kinderen van het andere geslacht. (Hayez, 2005, Van der Doef, 1994)

Kinderen worden vooral gedreven door nieuwsgierigheid en het verlangen naar kennis. Het kind wil zien wat het eigenlijk niet mag zien, juist omdat het verboden is. (Hayez, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Lichtgrensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • eenmalige seksuele opwinding in het openbaar door het vertonen van geslachtsdelen of bevrediging aan bekenden, ook online (Van Wijk et al, 2007)
  • eenmalig proberen anderen uit te kleden zonder diens toestemming
  • eenmalig gluren, bijvoorbeeld in toiletten en doucheruimtes (Van Wijk et al., 2007)

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • angst om betrapt te worden

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • herhaaldelijke seksuele opwinding door het vertonen van geslachtsdelen aan onbekenden, bijvoorbeeld bevrediging in het openbaar of online
  • herhaaldelijk proberen anderen uit te kleden zonder diens toestemming

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Masturberen - genitaal spel

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Masturbatie neemt vanaf 8 jaar en vooral bij jongens toe. Gemiddeld gebeurt dit voor het eerst doelgericht bij jongens op 10 jaar. (De Graaf & Rademakers, 2009)

De leeftijd waarop meisjes beginnen met doelgericht masturberen is variabeler, gemiddeld 8 jaar. Zelfbevrediging komt voor gekoppeld aan verveling, angst of opwinding. Vanaf 10 jaar tot aan de puberteit gaat 30 tot 40 procent van de jongens en 18 tot 30 procent van de meisjes masturberen. (Zwiep, 2005)

Masturberen is het zich bewust worden dat seksualiteit een functie krijgt in sociale situaties (met en via anderen; dit kan ook groepsgewijs).

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend - gele vlag

  • masturbatie in het openbaar of met onvoldoende zorg voor de eigen privacy
  • opvallend veel bezig zijn met masturbatie

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

  • geïrriteerde geslachtsdelen door masturbatie

! verhoogde waakzaamheid bij:

masturbatie niet kunnen stopppen

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Seksueel taalgebruik en seksuele moppen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kinderen tekenen wel eens geslachtsdelen. (Van der Doef, 1994)

Kinderen tussen de 6 en 11 jaar verzinnen seksuele getinte mopjes, vertellen wel eens dat seks vies is en maken rijmpjes met seksuele woorden. (Hayez, 2005) 

Vanaf 7-8 jaar gaat een deel van de gesprekken over seksuele kennis en seksuele getinte moppen. (Zwiep, 2005)

Kinderen rond de 11 en 12 jaar praten vaker over seks met elkaar en kijken ook vaker naar pornografische plaatjes dan jongere kinderen. Ze praten al eens over seksuele getinte onderwerpen. (de Graaf & Rademakers, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • eenmalig tekeningen over gewelddadige seksuele handelingen (ook verkrachting) maken. Dit is licht grensoverschrijdend omdat het niet past bij de leeftijd. 
  • tekeningen over gewelddadige seksuele handelingen maken in een situatie die niet privé is (bijvoorbeeld in de klas). Dit is grensoverschrijdend door de ongepaste context. (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)
  • eenmalig seksuele schuttingtaal gebruiken
  • geluiden en tekeningen maken over seksueel contact (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)
  • eenmalig seksueel excpliciete gesprekken voeren met anderen

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

  • herhaaldelijk seksuele schuttingtaal gebruiken
  • herhaaldelijk geluiden en tekeningen maken over seksueel contact (Van Wijk, Bullens & van den Eshof, 2007)
  • herhaaldelijke seksueel expliciete gesprekken voeren met anderen met (groot) leeftijdsverschil

! Verhoogde waakzaamheid bij:

Na begrenzing en corrigerende reactie(s) toch nog grensoverschrijdend gedrag blijven stellen als: 

  • herhaaldelijk tekeningen over gewelddadige seksuele handelingen (ook verkrachting) maken
  • herhaaldelijk tekeningen over gewelddadige handelingen (ook verkrachting) maken in een ongepaste context

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Naakt rondlopen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kinderen ontwikkelen een schaamtegevoel bij het omkleden. Kinderen worden introverter en preutser. De deur van de badkamer of toilet moet bijvoorbeeld op slot. (De Graaf, 2014; Schoentjes et al., 1999; Zwiep, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • opzettelijk ontbloten en toekeren van het achterwerk (mooning) en geslachtsorganen

! Verhoogde waakzaamheid bij:

angst bij het ontkleden

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • regelmatig ontbreken van het schaamtegevoel
  • regelmatig angst bij ontkleden

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Online seksualiteit

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

  • Kinderen uit het vijfde en zesde leerjaar gaan online op seksuele ontdekking. Zo stuurde 10 procent van de kinderen al eens een sexy foto van zichzelf.
  • De meesten van hen stuurden slechts één keer een sexy foto van zichzelf (69 procent). 21 procent deed het al enkele keren en 10 procent doet dit vaker. (Apestaartjaren, 2020)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Het percentage kinderen dat een foto ontvangt (18 procent) is groter dan de personen die een sexy foto versturen (10 procent).

7 procent van de kinderen, die ooit een sexy foto kregen toegestuurd, kregen die zonder dat de persoon op de foto daarvan op de hoogte was. Het doorsturen van sexy foto’s zonder toestemming is grensoverschrijdend. (Apestaartjaren, 2020) 

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

Een kleine groep maakt seksueel getinte filmpjes en foto’s van anderen en verspreidt deze impulsief, zonder inzicht in de mogelijke gevolgen. (Livingstone, 2011)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

Herhaaldelijk en zonder toestemming, met inzicht in de mogelijke gevolgen, seksueel getinte filmpjes en foto’s van anderen maken en/of verspreiden. (Jonker & Ohlrichs, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Genderstereotiepe ideeën

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kinderen zijn rond 5 à 6 jaar zeer rigide in hun genderstereotiepe ideeën. Ze hebben duidelijke ideeën over welk gedrag typisch bij jongetjes of bij meisjes hoort.

In de jaren daarna worden ze weer flexibeler. (Ruble, Martin & Berenbaum,
2006; Zwiep, 2005; De Wit et al., 1995)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

Kinderen met genderdysfore gevoelens en gedachten. Dit komt voor bij een klein aantal kinderen. De onvrede met het biologische geslacht verdwijnt meestal voor het begin van de puberteit.

De negatieve impact van onvrede kan de ontwikkeling schaden. 

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Meer over de Normatieve lijst

Hoe gebruik je de Normatieve lijst?

Bekijk alle leeftijden

De Normatieve lijst downloaden

Dit document bevat over alle leeftijden alle gedrag, emotionele uitingen en reactiewijzen. 

Download de Normatieve lijst als PDF-document