In deze Normatieve lijst kan je opzoeken welk seksueel gedrag van kleuters vaak voorkomt. Elk beschreven gedrag krijgt een vlag volgens het Sensoa Vlaggensysteem:

  • Groene vlag = aanvaardbare seksuele situatie
  • Gele vlag = licht grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Rode vlag = ernstig grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Zwarte vlag = zwaar grensoverschrijdende seksuele situatie

Eerste maal dat je de Normatieve Lijst gebruikt? Lees dan nog even na hoe je de Normatieve lijst gebruikt.

Emotionele ontwikkeling

Aanvaardbaar seksueel gedrag - groene vlag

Geleidelijk aan begint het schaamtegevoel zich te ontwikkelen. Kleuters streven uiterlijke kenmerken van de ‘belangrijke andere’ na: kapsel, uitrusting, looks. Kleuters identificeren zich met de 'belangrijke andere' en hechten waarde aan het oordeel van die belangrijke andere.

Kleuters accepteren regels van sociaal gedrag en hebben een beginnend besef van waarden en normen.

Kleuters krijgen empathie en herkennen gevoelens van anderen, maar ze vertrekken nog vanuit de eigen gevoelswereld. Ze kunnen eenvoudig eigen gevoelens benoemen, en zijn geïnteresseerd in verhalen, gedachten en gevoelens van anderen.

Zij stellen voortdurend waarom-vragen. Zij kunnen hun taal aanpassen aan de luisteraar en zijn creatief met taal.

Zij tonen schuldgevoelens en spijt, kunnen het eigen aandeel in een conflict zien, en zijn meer en meer intrinsiek gemotiveerd.

Frustraties uiten kleuters meer verbaal. Ze vertonen destructief en agressief gedrag tegenover de bron van frustratie, of trekken zich terug. (Claes & Verduyn, 2012)

Kleuters kunnen regelmatig overvallen worden door onaangename gevoelens (schuldgevoelens, angst, gevoel van vernedering of frustratie, droefheid). (Hayez, 2005)

Zij nemen seksueel gerelateerde verschijnselen waar zonder meteen de inhoud of de draagwijdte daarvan te begrijpen.

Naar het einde van de kleutertijd verliezen kleuters hun egocentrisme en zijn ze daardoor beter in staat zich te verplaatsen in de ervaringen van anderen. (Zwiep, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • faalangst, zeer zwak zelfvertrouwen , impulsieve agressie
  • passiviteit of motorische hyperactiviteit
  • symptomen van seksueel misbruik: angst, nachtmerries, internaliserend en externaliserend probleemgedrag, regressie
  • immaturiteit, agressie en antisociaal gedrag
  • negatieve gevoelens zoals schuld of schaamte, angst/bezorgdheid en verwarring komen vaker voor bij meisjes dan bij jongens (De Graaf & Rademakers, 2006)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Verliefdheid - stoeien en knuffelen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kleuters stoeien en knuffelen. Ze omhelzen of geven kusjes (ook op de mond), ze zitten op schoot. Maar geleidelijk aan vinden kleuters zichzelf te groot om nog op schoot te zitten.

Kleuters kennen een gevoel van verliefdheid. In onderzoek wordt het beschreven als een speciale vriendschap. (Van der Doef, 1994) 

Van de ouders van 2 tot en met 5 jarigen geeft 27 procent aan dat hun kind wel eens verliefd is geweest. (Roos & De Graaf, 2014)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

eenmalige poging om zonder toestemming de tong in andermans mond te steken tijdens het kussen

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

herhaalde pogingen om zonder toestemming de tong in andermans mond te steken tijdens het kussen

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Seksueel getinte taal en spelletjes

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Verkenning van het eigen en andermans lichaam en de bijbehorende gevoelens gaat door. Deze verkenningstocht wordt vaak geactiveerd door hiaten in de kennis van de kleuter.

Omdat de sociale controle groter wordt, gebeurt dit verkennen geleidelijk aan minder in het openbaar. Doktertje spelen, vadertje en moedertje spelen gebeurt buiten de school of buiten het gezichtsveld van volwassenen. Dit omdat ze het signaal hebben gekregen dat dit soort spelletjes niet passen: bijvoorbeeld in de sociale code van de school. (Van der Doef, 1994)

  • elkaar 'schuine' (seksueel geladen) mopjes vertellen
  • tekeningen van geslachtsdelen maken (Van der Doef, 1994)

Tussen 2 en 3 jaar gaan kinderen vragen stellen over verschillen tussen jongens en meisjes (2 jaar), zwangerschap (2,5 jaar) en geboorte (3 jaar). (Brilleslijper-Kater & Baartman, 2000)

Rond 6 jaar merken kinderen dat volwassenen minder openstaan voor het beantwoorden van vragen dan ze wel beweren. Vandaar dat kinderen zich meer gaan wenden tot leeftijdsgenoten. (Hayez, 2005, Zwiep, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • andere kinderen tegen hun zin betrekken bij seksuele spelletjes
  • eenmalige seksueel expliciete taal, geluiden, tekeningen (onzedelijkheden) die niet gepast zijn voor de context
  • eenmalig seksueel gore gesprekken met leeftijdsgenoten

!  Verhoogde waakzaamheid bij:

  • jongere kleuters of peuters betrekken bij seksuele spelletjes
  • vroege niet-leeftijds-gepaste seksuele kennis

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

!  Verhoogde waakzaamheid bij:

  • met dwang of overwicht andere kinderen betrekken bij seksuele spelletjes
  • herhaaldelijke seksuele pesterijen of vernederingen, bijvoorbeeld continu broekje willen aftrekken
  • herhaaldelijk seksueel expliciete taal, geluiden, tekeningen (onzedelijkheden) die niet gepast zijn voor de context

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

  • herhaaldelijk seksueel gore gesprekken met leeftijdsgenoten
  • eenmalig of herhaaldelijk seksueel expliciete en/of gore gesprekken met (groot) leeftijdsverschil

!  Verhoogde waakzaamheid bij:

de andere(n) opzettelijk pijn doen tijdens het verkennen van het lichaam, bijvoorbeeld bijten, knijpen

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Geslachtsdelen bekijken of aanraken

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Elkaar uitkleden en elkaars geslachtsdelen bekijken (De Wit et al., 1995), stiekem in de badhokjes gluren of kijken hoe de ander plast. De geslachtsdelen van de ouders proberen aan te raken, de piemel van een hond of een poes aanraken en aan volwassenen vragen of ze hun geslachtsdelen mogen zien. De kleuters worden vooral gedreven door een enorme nieuwsgierigheid.

Op deze wijze ontdekken kinderen elkaars lichaam, bevredigen zij elkaars lichaam en doen zij de eerste ervaringen op met lustbeleving in gezelschap. Meestal gaat het hier overwegend om het betasten van elkaars lichaam. (CohenKettenis & Sandfort, 1996; voor een deel Schoentjes et al., 1999; Van der Doef, 1994, Friedrich et al, 1998)

Genitaal contact met het andere geslacht komt voor. Uit studie bleek ruim 50 procent van de jongens en 17 procent van de meisjes genitaal contact te hebben met het andere geslacht. (Cohen-Kettenis & Sandfort, 1996)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Lichtgrensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • opwinding door het vertonen van geslachtsdelen aan onbekenden, pornografische interesse
  • eenmalig zonder toestemming anderen betasten
  • opvallend veel bezig zijn met wederzijdse bevrediging of groepsbevrediging met leeftijdsgenoten
  • poging tot geslachtsgemeenschap met instemming van leeftijdsgenoten
  • ervaringen met orale seks zijn zeer uitzonderlijk (De Graaf & Raedemakers, 2009)
  • eenmalig vragen of aanbieden aan gelijkwaardige kinderen van orale seks
  • kleuters doen soms aan 'hoofdvrijen' na het zien van beelden van orale seks
  • objecten in de eigen anus of spleetje steken, al dan niet bij seksuele spelletjes. Uit studies blijkt dat anaal of oraal contact van jongens met jongens voorkomt. Bij meisjes zijn orale contacten nauwelijks of niet aan de orde.

! Verhoogde waakzaamheid bij:

eenmalig gluren wanneer de context het niet toelaat of tegen de wil van anderen

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

  • herhaaldelijk gluren
  • op eigen initiatief eenmalig aanraken met mond van geslachtsdelen van kinderen en volwassenen (oraal contact)
  • herhaaldelijk seksueel gore gesprekken met leeftijdsgenoten
  • eenmalig of herhaaldelijk seksueel expliciete en/of gore gesprekken met (groot) leeftijdsverschil

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • herhaalde opwinding door het vertonen van geslachtsdelen aan onbekenden, grote pornografische interesse
  • herhaaldelijk zonder toestemming anderen betasten
  • aanraking of blootstelling afdwingen van geslachtsdelen met druk, chantage, manipulatie
  • poging tot geslachtsgemeenschap zonder instemming: angst opwekken of dreigen, al dan niet met geweld
  • objecten in elkaars anus of spleetje steken, al dan niet tijdens seksuele spelletjes
  • scherpe voorwerpen inbrengen bij zichzelf of bij elkaar

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

herhaaldelijk op eigen initiatief aanraken met mond van geslachtsdelen van kinderen en volwassenen (oraal contact)

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • herhaalde pogingen tot geslachtsgemeenschap zonder instemming
  • orale seks afdwingen of opleggen aan jongere kinderen

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Masturberen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Veel kleuters raken soms hun geslachtsdelen aan. Om een lekker gevoel te ervaren wrijven ze erover of spelen ze ermee. De intentie is niet seksueel, de kleuter friemelt aan zijn of haar geslacht omdat dit een prettig gevoel geeft. (Van der Doef, 1994; Cohen-Kettenis & Sandfort, 1996; De Wit et al.,1995)

Negen van de tien ouders van 2 tot en met 5 jarigen zien wel eens dat hun kind thuis zijn of haar eigen geslachtsdelen aanraakt. (Roos & De Graaf, 2014 )

Ongeveer 10 tot 15 procent van de kinderen kennen reeds de klassieke zelfbevredigingsgebaren. Soms ook zelfbevrediging door frustratie of ter compensatie, bijvoorbeeld om de verveling of het gemis aan speelkameraadjes te compenseren. (Hayez, 2005)

Ook seksuele opwinding in de vorm van blozen, zweten en verhoogde ademhaling komt voor onder kinderen. (Galenson, 1990; Zwiep, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • anderen storen door opvallend veel bezig zijn met zelfbevrediging
  • zelfbevrediging die niet past in de context (bijvoorbeeld in de klas)
  • zich afzonderen of afwezig zijn (sociaal isolement)

! Verhoogde waakzaamheid bij:

anderen storen met seksueel expliciet gedrag (bijvoorbeeld ritmisch stimuleren, seks nabootsen met poppen, of leeftijdgenoten (met kleren aan)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

geïrriteerde geslachtsdelen

! Verhoogde waakzaamheid bij:

dwangmatige zelfbevrediging (zonder er plezier aan te beleven)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Naakt rondlopen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Vanf 4 jaar ontwikkelen zich gevoelens van schaamte en preutsheid: 'Doe de deur dicht!'. (Friedrich et al., 1998)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • naakt rondlopen indien de context dit niet toelaat
  • opzettelijk ontbloten en toekeren van de geslachtsdelen of het achterwerk (mooning) in het openbaar

! Verhoogde waakzaamheid bij:

  • angst bij het uitkleden en ontbloten
  • afwezigheid van schaamte

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

zichzelf herhaaldelijk ontbloten en naakt presenteren

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Genderidentiteit en stereotypen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kleuters komen langzaam tot het besef dat ze een jongen of een meisje zijn. Langzamerhand begrijpen zij dat jongens later een man worden en meisjes een vrouw. (Kohnstamm, 1993) Ze kunnen vanaf 2 jaar de geslachtsdelen benoemen, vanaf 2,5 jaar weten ze of ze zelf een jongen of een meisje zijn.

Rond een jaar of 5 weten kinderen dat sekse een constant gegeven is. Kennis van genderrollen neemt in deze levensfase sterk toe. Kinderen gaan zich ook meer conform de eigen genderrol gedragen. (Ruble, Martin & Berenbaum, 2006) Tussen het derde en vierde levensjaar beseffen ze dat gender een constant gegeven is.

Het rollenpatroon wordt belangrijk: 'Dit is geen speelgoed voor een jongen', 'Hela, ik ben geen meisje hoor' en 'Dat zijn jongenskleren'. Rond 6 jaar zijn deze opvattingen vrij rigide. 

Op deze leeftijd heeft de reactie van anderen nog weinig gevolgen voor het gevoel van eigenwaarde. (Harter, 2008)

Naar het einde van de kleutertijd spelen meer en meer jongens met jongens en meisjes met meisjes. (De Graaf et al., 2004) De voorkeur bestaat al voor het zesde jaar en wordt daarna alsmaar sterker. 

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid bij:

genderdysfore gevoelens en gedachten

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Meer over de Normatieve lijst

Hoe gebruik je de Normatieve lijst?

Bekijk alle leeftijden

De Normatieve lijst downloaden

Dit document bevat over alle leeftijden alle gedrag, emotionele uitingen en reactiewijzen. 

Download de Normatieve lijst als PDF-document