In deze Normatieve lijst kan je opzoeken welk seksueel gedrag van peuters vaak voorkomt. Elk beschreven gedrag krijgt een vlag volgens het Sensoa Vlaggensysteem:

  • Groene vlag = aanvaardbare seksuele situatie
  • Gele vlag = licht grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Rode vlag = ernstig grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Zwarte vlag = zwaar grensoverschrijdende seksuele situatie

Eerste maal dat je de Normatieve lijst gebruikt? Lees dan nog even na hoe je de Normatieve lijst gebruikt.

Emotionele ontwikkeling

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Peuters vanaf 18 maanden willen alles zelf doen en hun eigen wil doordrukken. Rekening houden met de wil van anderen is moeilijk. Peuters kunnen al doelgericht provoceren om reactie uit te lokken, bijvoorbeeld kleren uittrekken, vieze woorden zeggen. Koppig zijn en zich verzetten tegen gezag (nee-periode) komt voor. Daarnaast kan een peuter gehoorzaam zijn uit eigenbelang. (Claes & Verduyn, 2012)

Peuters gaan in interactie met gelijken. Ze ervaren emoties als jaloers, trots, bang of boos zijn en kunnen moeilijk delen. Een compliment ontvangen maakt hen blij. Ze kunnen emoties bij anderen herkennen, maar nog niet inschatten of het ‘echt’ of ‘gespeeld’ is.

Peuters zien moeilijk hun eigen aandeel als iemand kwaad is op hen. Er is een begin van het reguleren van frustraties. Hun emotioneel welbevinden is afhankelijk van een evenwicht tussen zelfbepaling en bijsturing krijgen. (Claes & Verduyn, 2012)

Taal met ondersteunende gebaren gebruiken ze als communicatiemiddel, waarbij ze vaak over eigen thema’s vertellen. Peuters imiteren woorden, klanken en intonaties.  

Verder hebben ze nog geen intern geweten, schuldgevoel of inlevingsvermogen (empathie). Anderen moeten regels en normen opleggen. Oorzaken van grensoverschrijdend gedrag leggen ze buiten zichzelf. (Claes & Verduyn, 2012)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • negatief aandacht vragen
  • heftige aanvallen van frustratie en agressie en de angst voor afwijzing hierdoor

! Verhoogde waakzaamheid bij:

Internaliserend en externaliserend probleemgedrag: woedebuien, zichzelf pijn doen, anderen lastigvallen.

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Lichamelijke interesse - geslachtsdelen bekijken of aanraken

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Peuters steken uit nieuwsgierigheid allerlei (kleine) voorwerpen in hun lichaamsopeningen, bijvoorbeeld een erwt in neus, mond of oren. (Hayez, 2005)

In deze periode staat het zindelijk worden voorop. Bijgevolg kan er een grotere interesse in de geslachtsdelen voorkomen.  

Vanaf 1 jaar zijn de meeste kinderen geïnteresseerd in de geslachtsdelen van anderen. Vrijwel alle kinderen van 1 jaar kijken naar geslachtsdelen, willen ze aanraken of benoemen. (de Graaf & Rademakers, 2009)

Wat kinderen vooral drijft, is nieuwsgierigheid en het verlangen naar kennis. Peuters willen daarom wel eens stiekem door openstaande deuren van toilet, bad- of slaapkamer kijken. En ook blote mensen bekijken, of borsten of geslachtsorganen aanraken. 

Het lichaam van de ouders wekt het eerst de interesse op, gevolgd door dat van broers en zusjes en andere kinderen. (Hayez, 2005)

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • aandringen om te kijken naar iemands geslachtsdelen zonder toestemming en/of in het openbaar
  • een eenmalige poging om iemands geslachtsdelen te ontbloten zonder toestemming en/of in het openbaar
  • de tong in iemands mond steken tijdens het kussen zonder vrijwilligheid
  • eenmalig borsten willen aanraken wanneer de context dat niet toelaat of wanneer de persoon aangeeft dit niet te willen 

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij

  • voorwerpen in eigen of andermans anus steken, al dan niet tijdens seksuele spelletjes (Kendall-Tacket, 1993)
  • opvallend veel bezig zijn met seksspelletjes en seksueel expliciet gedrag (bijvoorbeeld ritmisch stimuleren, het nabootsen van seks met poppen, of leeftijdsgenoten (met kleren aan)
  • seksspelletjes wanneer de context het niet toelaat

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij

  • scherpe voorwerpen in eigen of andermans anus of vagina steken (kan schade veroorzaken bij zichzelf of de ander)
  • herhaaldelijk aandringen om te kijken naar iemands geslachtsdelen
  • herhaaldelijk proberen iemands geslachtsdelen te ontbloten zonder toestemming en/of in het openbaar
  • de geslachtsdelen van kinderen en volwassenen eenmalig met de mond aanraken zonder toestemming (oraal contact)
  • herhaaldelijk borsten willen aanraken wanneer de context dat niet toelaat of als de persoon aangeeft dat niet te willen

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij 

De geslachtsdelen van kinderen en volwassenen herhaaldelijk zonder toestemming aanraken met de mond (oraal contact). 

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Seksueel experimenteren - seksspelletjes

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Bij het einde van de peutertijd kunnen peuters stereotiepe seksspelletjes spelen. Ruim een kwart van de 2 tot 5-jarigen speelt wel eens doktertje (Roos & de Graaf, 2014) en vadertje en moedertje. (Cohen-Kettenis & Sandfort, 1996; Zwiep, 2005)

Elkaar omhelzen en zoenen op de mond is geen uitzondering. (Cohen-Kettenis & Sandfort, 1996; Zwiep, 2005) Kinderen bedenken een situatie waarin ze volwassen rollen naspelen en waarin seksualiteit een rol speelt. In het seksueel rollenspel imiteren peuters de volwassenen.

Dit soort spelletjes helpt kinderen om hun lichaam te ontdekken. Ze maken hen vertrouwd met de sociale omgang. De kinderen identificeren zich met het gedrag van hun rolmodellen. Ze maken zich onbewust een aantal kenmerken van hun rolmodel eigen en geven daarmee zichzelf gestalte. (de Graaf & Rademakers, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • Opvallend veel bezig zijn met seksspelletjes en seksueel expliciet gedrag zoals het ritmisch stimuleren, het nabootsen van seks met poppen of met leeftijdsgenoten (met kleren aan).
  • Seksspelletjes spelen wanneer de context het niet toelaat is licht grensoverschrijdend.  

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij

  • verlagen of vernederen van zichzelf of anderen met seksuele thema’s
  • de anderen pijn doen tijdens het seksuele spel: bijvoorbeeld bijten, knijpen

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Seksuele moppen en seksueel taalgebruik

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Rond de leeftijd van 3 jaar begint bij sommige kinderen de vieze woorden fase, vaak over zindelijk worden.

Het uitspreken van woorden als poep, piemel, pis en kak vinden ze leuk. Het is een spelletje voor de grap of om reactie uit te lokken bij volwassenen. Van de ouders van 2-tot 5-jarigen zegt 84 procent dat dit wel eens gebeurt. (Roos & de Graaf, 2014; van der Doef, 1994; Zwiep, 2005) 

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Herhaald uitspreken van ‘vieze woorden’ wanneer de context het niet toelaat.  

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Masturberen - stimuleren geslachtsdelen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Peuters ontdekken dat het aanraken en bevredigen van hun geslachtsdeel genot bezorgt. Ouders in verschillende landen namen dit gedrag waar tot circa 10 jaar. (de Graaf & Rademakers, 2003; de Graaf, 2013).

Van 2 tot 6 jaar bevredigt 1 op 4 van de jongens en 1 op 6 van de meisjes zich. Het aanraken of stimuleren van de geslachtsdelen gebeurt niet om een orgasme te ervaren, maar het kan wel tot een orgasme leiden. 10 procent van de kinderen tussen 4 en 10 jaar bevredigt zich tot een orgasme. Peuters leggen wel nog geen verband tussen seksueel gedrag en orgasme. Dat is iets wat ze in de loop der jaren pas leren en in hun puberteit gaan toepassen.

Meisjes stimuleren hun geslachtsorganen in het algemeen meer indirect dan jongens. Bekende methoden zijn op een hobbelpaard hobbelen, de dijen samendrukken en het ‘beklimmen’ van poppen, ander speelgoed of de knie van een ouder. Niet alle kinderen vertonen in dezelfde mate dit auto-erotische gedrag.

12 procent van de jongens en 20 procent van de meisjes gebruikt een voorwerp om zich te stimuleren. (de Graaf, 2003) Dat kan gepaard gaan met zacht kreunen, onregelmatige ademhaling, blozen.(Yang, 2009)

Kinderen doen wel eens aan zelfbevrediging om zichzelf te troosten. De bevrediging ontwikkelt zich dan door frustratie en ter compensatie (Hayez, 2005). Dit gedrag kan ook plaatsvinden bij verveling, of toestand van angst of opwinding (Yang, 2009). 

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Zich bevredigen in publieke ruimte is licht grensoverschrijdend door de ongepaste context.

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij geseksualiseerd gedrag:

  • opvallend veel bezig zijn met bevrediging van de geslachtsorganen
  • in een context die dit niet toelaat
  • zichzelf pijn doen bij de zelfstimulatie
  • aan andere kinderen opdringen  (Kendall-Tackett, 1993)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

Zich herhaaldelijk bevredigen in publieke ruimte is ernstig grensoverschrijdend door het herhaaldelijke karakter en de ongepaste context. 

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij herhaaldelijk geseksualiseerd gedrag:

  • opvallend veel bezig zijn met bevrediging van de geslachtsorganen
  • gedrag dat niet gepast is voor de context
  • zichzelf pijn doen bij de zelfstimulatie
  • aan andere kinderen opdringen

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Naakt zijn - stoeien en knuffelen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Kinderen van 1,5 tot 3 jaar lopen nog wel eens naakt of in ondergoed rond. (Friedrich et al., 1998; Zwiep, 2005)

Kinderen stoeien en knuffelen graag, waarbij ze anderen omhelzen, kusjes geven en op de schoot zitten. De behoeften van peuters zijn hier heel verschillend. (Zwiep, 2005)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Opzettelijk ontbloten en toekeren van de geslachtsdelen of het achterwerk (mooning) in het openbaar is grensoverschrijdend door de publieke context.

Stoeien en knuffelen met vreemden, baby’s of andere kleine kinderen tegen hun zin is licht grensoverschrijdend door het ontbreken van wederzijdse toestemming. 

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Seksuele beelden - interpretatie bij het zien van seks

Aanvaardbaar seksueel gedrag - groene vlag

Peuters kunnen seksuele beelden interpreteren als ruzie, gevecht en er bang van worden. Maar is weinig bekend over het effect van de confrontatie met beelden van seksuele opwinding of seksuele interactie op jonge kinderen. (Nikken, 2007)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij

Verwarring of angst door seksuele beelden.  

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij

Herhaalde angst door seksuele beelden.

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Genderidentiteit en stereotypen

Aanvaardbaar gedrag

Genderidentiteit: Vanaf 2 tot 2,5 jaar weten kinderen of ze zelf een jongen of een meisje zijn en tot welke sekse andere mensen behoren. Dit besef is gebaseerd op uiterlijke kenmerken. Soms denken peuters dat dit later nog kan veranderen.

Peuters zien dat ze anders zijn dan de andere kinderen, bijvoorbeeld 'Ik heb een piemel en jij niet'. (de Graaf, 2004; De Wit et al., 1995; Straver, 1998, van der Doef, 1994)

Kinderen gaan zich ook meer conform de eigen genderrol gedragen (Ruble, Martin & Berenbaum, 2006). Ze weten welk gedrag ‘mannelijk’ en welk gedrag ‘vrouwelijk’ is. (De Wit et al., 1995)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag


Meer over de Normatieve lijst

Hoe gebruik je de Normatieve lijst?

Bekijk alle leeftijden

De Normatieve lijst downloaden

Dit document bevat over alle leeftijden alle gedrag, emotionele uitingen en reactiewijzen. 

Download de Normatieve lijst als PDF-document