Praten over gezinsplanning in de hulpverlening

Stap 1: Breng gezinsplanning en anticonceptie ter sprake

Hoe breng je gezinsplanning en anticonceptie proactief ter sprake?

Leg uit waarom je deze thema's ter sprake brengt

• Deze eerste stap is erop gericht het thema op een algemeen niveau te introduceren.
• Door uit te leggen waarom je dit thema ter sprake brengt, expliciteer je de professionele intentie om dit gesprek te voeren.

Dit kan je bereiken met een gesprek over gezinsplanning:

• Een geïnformeerde anticonceptiekeuze op maat.
• Een reflectie over de kinderwens.

Zo voorkom je een ongeplande zwangerschap of stel je een gewenste zwangerschap uit naar een geschikter moment. 

Benoem gezinsplanning en anticonceptie als een onderdeel van gezondheid en als een onderdeel van jouw taak.

Voorbeeld 1

'Uit onderzoek weten we dat anticonceptie op maat helpt om ongeplande zwangerschap te voorkomen. We weten dat artsen niet altijd de tijd hebben om stil te staan bij de behoeften van vrouwen of koppels op het gebied van anticonceptie. Daarom wil ik daar graag met u even over praten.'

Voorbeeld 2

'Binnen onze organisatie bespreken we met elke vrouw het thema anticonceptie, is het oké als we hier vandaag ook even tijd voor maken?'

Voorbeeld 3

'Als arts is het mijn taak om uw gezondheid op te volgen. Anticonceptie en gezinsplanning zijn ook een onderdeel van onze gezondheid. Is het oké voor jou als we het hier even over hebben?'

Ga uit van een vermoeden

• Je vermoedt dat er zich op het vlak van gezinsplanning problemen (kunnen) stellen bij deze cliënt.
• De cliënt toont bezorgdheid.
• Je weet dat bepaalde aandoeningen en levensfasen een invloed hebben op de gezinsplanning.

Voorbeeld 1

'Je vertelde over je vermoeidheid en de slapeloze nachten. In onze praktijk vinden we het belangrijk om ook over gezinsplanning en anticonceptie te praten. Is het goed voor jou dat we daar even over praten?'

Voorbeeld 2

'Ik hoorde je daarnet zeggen dat jullie nog niet meteen een kindje willen. Is het goed als we even verder praten over gezinsplanning en mogelijke anticonceptie?'

Verwijs naar kennis

Depersonaliseer het vermoeden. Dat kan door gezinsplanning en anticonceptie te linken aan kennis en/of ervaringen.

Begin met 'We weten dat... Het is geweten dat... Onderzoek toont aan...'

Voorbeeld

'We weten dat sommige mensen het lastig vinden om de juiste anticonceptie te kiezen. Is het goed als we samen even de mogelijkheden bekijken?'

Verwijs naar ervaringen van andere cliënten

Gebruik hiervoor het meervoud. 'Ik hoor van verschillende cliënten... Andere cliënten in deze situatie zeggen wel eens...'

Voorbeeld 1

'Ik zie soms bij andere cliënten dat ze het moeilijk vinden om anticonceptie met hun arts te bespreken. Er zijn anticonceptiemiddelen die je zonder voorschrift kan verkrijgen. Zullen we even bekijken welke dat zijn?'

Voorbeeld 2

'Ik hoor van verschillende mensen dat ze nog geen kinderen willen maar dat hun ouders/partner/vrienden dat niet mogen weten. Er bestaan anticonceptiemiddelen die je kan gebruiken zonder dat iemand het weet. Is het oké als we daar even over praten?'

Voorbeeld 3

'Veel vrouwen zeggen me dat ze het lastig vinden om elke dag met hun anticonceptie bezig te zijn. Is dat voor jou ook zo? Als je wilt kunnen we even bekijken welke anticonceptiemiddelen er zijn waarbij dat niet nodig is?'

Vraag toestemming

Eindig de gedepersonaliseerde introductie met een vraag naar toelating om het gesprek verder te zetten. Je verhoogt zo de betrokkenheid en het gevoel van controle bij de cliënt. Die geeft immers zelf de toestemming om het gesprek op een persoonlijk niveau verder te zetten.

Voorbeeld

'Is het oké voor jou om het even over anticonceptie te hebben?'

Wil je cliënt verder praten over gezinsplanning en anticonceptie? Ga over naar stap 2.

Stap 2: Stimuleer de cliënt om zelf te vertellen

• Exploreer de unieke beleving en situatie van de cliënt.
• Laat de cliënt zoveel mogelijk zelf aan het woord over hun beleving. Hoe ervaart deze unieke cliënt hun gezinsplanning en anticonceptie?

Hoe stimuleer je de cliënt om zelf te vertellen?

Stel een overgangsvraag

Een beginvraag kan helpen om vanuit het algemene introductieniveau af te zakken naar dit persoonlijke cliëntniveau. Dit is afhankelijk van de cliënt en jouw toelatingsvraag op het einde van stap 1.

Voorbeeld

'Herken jij dit of hoe ervaar jij dit?'

'Heb jij hier ook last van of hoe is dat bij jou?'

'Gebruiken jullie momenteel anticonceptie?'

'Heb je (nog) een kinderwens?'

Gebruik de ICE-bevraging als kapstok

Het acroniem ICE verwijst naar 3 basisvragen die peilen naar ideeën, bezorgdheden, verwachtingen van de patiënt.1

Het is best mogelijk dat de cliënt een kinderwens heeft en geen anticonceptie gebruikt, maar dat je je hierover zorgen maakt als hulpverlener. Omdat de omstandigheden niet aangewezen zijn om een kinderwens te verwezenlijken: financieel, psychische problematiek, multiproblematiek of andere redenen. 

Ga in deze situaties vooral in op deze kinderwens, minder op het aspect anticonceptie. Bijvoorbeeld:

• Wat denken je cliënten over een bijkomend kind?
• Welke verwachtingen zijn er?
• Welke bekommernissen zijn er? 

Deze vragen nodigen je cliënt uit hun unieke verhaal te vertellen. Dat komt jouw verstandhouding met je cliënt ten goede. Het leidt tot een betere afstemming en dat maakt meer juiste diagnoses mogelijk.2

Bevraag ideeën (Ideas)

'Waarmee heeft dit volgens jou te maken?'

'Hoe komt dit denk je?'

'Heb je zelf een idee hoe dit komt of waarmee dit te maken heeft?'

Bevraag zorgen (Concerns)

'Waar maak jij je zorgen over?'

'Waar maak jij je het meest zorgen over?'

Bevraag verwachtingen (Expectations)

'Hoe verwacht je dat dit verder gaat?'

'Wat verwacht je dat er gaat gebeuren als er niets verandert?'

'Waar hoop je op?' 

Je kan ook peilen naar de verwachting die de patiënt heeft naar jou als arts.

Gebruik de Bio-Psychosociale exploratie 

Het Bio-Psychosociaal Model (BPS) benadrukt dat gezondheid een integratie is van biologische, psychologische en sociale of relationele componenten. 3

Als hulpverlener kan je een cliënt stimuleren om verder te vertellen. Gebruik het BPS-model als kapstok om open vragen te stellen:

• De cliënt wordt gestimuleerd om hun verhaal te vertellen.
• Jij verzamelt de diagnostische informatie over de individuele situatie van de cliënt.
• Je komt eventueel tot een correcte doorverwijzing.

Door naar de impact van de zorgen over gezinsplanning en anticonceptie op deze 3 componenten te vragen kom je tot een beter behandelplan.

Bevraag biologische of lichamelijke impact

'Heeft u hierdoor ook ergens fysiek last van?'

'Heeft u hierdoor ergens pijn?'

'Heb je gevoel dat dit ook een impact heeft op je lichaam, zo ja op welke manier?'

Bevraag psychologische of mentale impact

'Hoe gaat u hier zelf mee om?'

'Wat doet dit met jou als persoon?'

'Hoe is dat voor u om te dragen?'

'Ervaar je daar ook een impact van op jezelf?'

'Hoe ga je hier zelf als persoon (mentaal) mee om?'

Bevraag sociale of relationele impact

'Hoe gaat je partner hiermee om?'

'Hoe is dat voor je partner?'

'Heeft dit een impact op jullie relatie?'

'Op welke manier kan je hier steun voor vinden bij je omgeving?'

'Hoe reageert je familie hierop?'

'Hoe is dat binnen jouw geloof?'

Rond af en pols naar positieve aspecten

Ter volledigheid kan je ook naar positieve aspecten van de gezinsplanning en anticonceptie polsen. Zo kom je niet in een eenzijdig probleemgericht verhaal terecht.

Stap 3: Vat samen wat de cliënt vertelt

Vat samen wat er tijdens het gesprek gezegd is. Dit doe je op basis van de antwoorden die de patiënt gaf op de ICE-vragen. 

Hoe geef je een goede samenvatting?

• Gebruik de antwoorden die de patiënt gaf op de ICE- en BioPsychoSociale bevraging als basis.
• Check of jouw samenvatting correct is door een gesloten vraag te stellen, zoals 'klopt dit?'

Gebruik een gesloten vraag

In deze fase wil je niet verder exploreren. Geef de patiënt wel de kans om eventueel aanvullingen of correcties te geven.1

Voorbeeld

'Als ik je goed begrepen heb, neem je nu de pil omdat je dokter dat op je 16de heeft voorgeschreven. Je zegt dat dit niet evident is omdat je je zorgen maakt over al de hormonen in je lijf. Klopt dat?'

'Wat je zegt is, dat je geen anticonceptie neemt omdat je man dat niet toelaat. Je maakt je zorgen over opnieuw zwanger worden, klopt dat?'

Stap 4: Formuleer een aanbod

In deze laatste stap wordt de cirkel rond gemaakt. Na de samenvatting weet de cliënt dat jij hen als professional gehoord hebt, maar de vraag hoe het nu verder moet is hierdoor niet beantwoord.

Uit de vraag naar verwachtingen zal wellicht al duidelijk worden waarop er prioritair kan ingezet worden. Je kan jouw behandelvoorstel aanvullen met het geven van informatie vanuit jouw expertise, of een vervolgafspraak plannen. Als dat nodig is, verwijs je door.

Doe een voorstel vanuit je eigen expertise en mandaat

Voorbeeld

'Ik zou je het volgende willen voorstellen.'

'Voor de fysieke klachten kan je terecht bij...'

Is het nodig om de context te betrekken?

Bekijk of het nodig of gewenst is om de context van je cliënt erbij te halen. Bijvoorbeeld familie, school... Bespreek dit zeker vooraf met je cliënt en bekijk hoe je dit gaat aanpakken.  

Wat als je cliënt specifieke drempels ervaart?

Bekijk of je met bepaalde acties deze drempels kan verlagen. Maak bijvoorbeeld samen een afspraak bij een arts of specialist.  

Denk samen na over de haalbaarheid van een kinderwens 

Maak je je zorgen over de haalbaarheid van de kinderwens van je cliënt? Dan heb je in stap 2 de cliënt hierover aan het woord gelaten. Die vertelde over het belang en de functie van de kinderwens. 

De bedoeling is niet om de kinderwens van af te nemen, maar om die naar een geschikter moment uit te stellen. Je helpt de cliënt om in de tussentijd een anticonceptiekeuze te maken. 

Vertrek vanuit je bezorgheden of vanuit heel praktische vragen rond de opvoeding van het kind.

Voorbeeld 1

'Als ik zie hoe moeilijk je financieel kan rondkomen, maak ik me zorgen dat als er nog een kindje komt, je onvoldoende geld zal hebben om dit groot te brengen. Hoe zie jij je dit financieel doen?'

Voorbeeld 2

'Kinderen kunnen vaak ziek zijn. Wie kan jou helpen bij het opvangen van je kindje als het ziek is en jij moet gaan werken?'

Voorbeeld 3

'Wat hebben kinderen volgens jou allemaal nodig om te kunnen opgroeien? Hoe zie jij je dit realiseren?'

Geef informatie over anticonceptie

Corrigeer foute informatie: slechte of foute informatie kan aan de oorsprong liggen van zorgen, moeilijkheden of problemen. 

Over anticonceptie leven er heel wat mythes en foutieve informatie die een geïnformeerde beslissing verhinderen. De juiste informatie aanreiken kan voor je cliënt al voldoende zijn. Dat betekent niet dat je als hulpverlener elke vraag over anticonceptie moet beantwoorden. 

Er bestaan goede websites over anticonceptie. Je hoeft dus zelf geen anticonceptie-specialist te zijn. 

Bied de online anticonceptiewijzer aan of bekijk die samen

Leid toe naar informatiekanalen met correcte info over anticonceptie.

De anticonceptiewijzer op allesoverseks.be helpt om anticonceptie te kiezen op maat, aan de hand van een aantal criteria:

• Hoe vaak wil de cliënt met anticonceptie bezig zijn?  
• Mag de anticonceptie hormonen bevatten?
• Hoe staat de cliënt tegenover bloedingen/menstruatie?
• Speelt privacy een rol? Bijvoorbeeld tegenover partner of ouders?
• Welke rol mag de arts spelen?
• Is er een kinderwens? 

Voordelen

• Cliënten krijgen informatie over de keuzemogelijkheden.
• De tool laat cliënten bewust nadenken over hun behoeften op het gebied van anticonceptie.
• Elke aangeklikte keuze toont de impact op de mogelijkheden.

Is je cliënt anderstalig? Gebruik zanzu.be

Op zanzu.be vind je info over seksuele gezondheid in 14 talen. Er is een vertaalfunctie en voor de meeste talen ook een voorleesfunctie. 

Wil je voor een specifiek middel de prijs weten? Kijk dan op de anticonceptiewijzer.

Verwijs gerust door

Sommige zorgen met betrekking tot gezinsplanning en anticonceptie hebben nood aan behandeling buiten uw praktijk of expertise. Toeleiden naar accurate informatiekanalen kan voldoende zijn. Bijvoorbeeld naar

• Allesoverseks.be: informatie over seksualiteit, anticonceptiekeuze,...
• Zanzu.be: informatie over seksualiteit en seksuele gezondheid in 14 talen. Met vertaal- en voorleesfunctie.
• All Together For Sexual Health: preventie, zorg en materialen voor Afrikaanse en andere gemeenschappen met migratieachtergrond.

Voorbeeld

'Correcte en up-to-date info over seksualiteit kan je op deze site vinden.'

Sommige seksuele zorgen hebben nood aan behandeling buiten jouw praktijk. Misschien is de patiënt gebaat met de opstart van een therapeutisch proces bij een seksuoloog.

Klinisch seksuologen werken vanuit een bio-psychosociale invalshoek. Je vind een klinisch seksuoloog via de Vlaamse Vereniging voor Seksuologie.

Plan een vervolgafspraak

Als patiënten voor het eerst praten over hun zorgen, is het best mogelijk dat stap 2 niet binnen de tijdsgrenzen van het consult valt. Plan een vervolggesprek in om het thema verder te bespreken.

Voorbeeld

'We kunnen een vervolggesprek inplannen om het hier verder over te hebben'

Richtlijnen, tools en onderzoek

Richtlijnen

Richtlijn Chlamydia Trachomatis van Domus Medica: diagnose, behandeling, opvolging en verwijzing.

Tools en onderzoek

Het Groot Condoomonderzoek (2024): condoomgebruik in Vlaanderen: onderzoeksresultaten en aanbevelingen voor onder meer zorgprofessionals. 

Tool voor opsporen, behandelen en opvolgen van chlamydia, gonorroe, syfilis, hiv en hepatitis A, B en C (KCE). Samen met mensen van het terrein ontwikkeld, voor zorg- en hulpverleners van de eerste lijn (vooral huisartsen). Om te gebruiken tijdens de consultatie.

Praktijktool Seksueel overdraagbare infecties: aanpak in de huisartsenpraktijk (PDF). Voor wie zich nog uitgebreid wil inlezen over alle klinische vragen over soa's. 

Seksualiteit na kanker: onderzoeksrapport van Kom op tegen Kanker (2022) (PDF). Bevraging bij kankerpatiënten en hun partners over hoe ze de communicatie van zorgverleners over seksualiteit ervaren en wat ze van de verstrekte zorg vonden. Met aanbevelingen voor zorgverleners en beleidsmakers.  

Spreken is goud: seksuele gezondheid bespreekbaar maken met de Onder 4 Ogen methode. Ontwikkeling en implementatie bij huisartsen in Vlaanderen

Hoe kan ik de Onder 4 Ogen methode leren?

Opleiding

Ben je huisarts, hulpverlener of apotheker? Sensoa en VIVEL maken seksuele gezondheid bespreekbaar:

• Met de gratis online cursus 'Onder 4 Ogen', vol praktische oefeningen en tips.
• Via een opleiding op maat.
• Pakket 'Bespreekbaar maken van seksuele gezondheid' van Domus Medica.

Beeldmateriaal Onder 4 Ogen methode

Wil je de methode aan een collega tonen, een afbeelding gebruiken als geheugensteun voor jezelf, of de theorie ondersteunen met een afbeelding? 

Download beeldmateriaal van Onder 4 Ogen

Andere toepassingen van de Onder 4 Ogen methode

• Praten over seksuele gezondheid in de huisartsenpraktijk
• Praten over de hiv-test in de huisartsenpraktijk
• Spreken is goud: seksuele gezondheid bespreekbaar maken met de Onder 4 Ogen methode. Ontwikkeling en implementatie bij huisartsen in Vlaanderen

Ik wil de online cursus volgen

Ik wil een opleiding volgen

Contact

Meer informatie over de Onder 4 Ogen gespreksmethode? Contacteer Svenja Vergauwen, beleidsmedewerker seksueel welbevinden bij Sensoa: Svenja.Vergauwen@sensoa.be