1 op 5 meisjes en 1 op 10 jongens maakte seksueel grensoverschrijdend gedrag mee voor hun 18 jaar, volgens de Sexpert-studie. Ook door leeftijdsgenoten. Respect voor elkaars grenzen en weerbaarheid is dus een belangrijk thema in seksuele opvoeding.   
 
Hoe praat je daarover met jongeren? Het Sensoa Vlaggensysteem en andere lesmaterialen kunnen je helpen.

Vragen van jongeren over seks en grenzen

  • Kunnen meisjes of jongens die misbruikt worden niet 'stop' roepen? 
  • Waarom mogen grote mensen geen seks hebben met kinderen?   
  • Wat gebeurt er als je geen seks wil?  
  • Vanaf welke leeftijd mag ik seks hebben?  
  • Wat als mijn lief meer ervaren is dan ik?  
  • Wanneer kan ik nog nee zeggen?
  • Mag ik aandringen op seks bij mijn lief? 
  • Wat doe ik als ik seksueel misbruikt werd? 

Bekijk de informatie over seks en grenzen op Allesoverseks.be

Grenzen en weerbaarheid in de seksuele ontwikkeling

Kinderen ontwikkelen hun seksualiteit stap voor stap en lang voor ze gaan puberen. Af en toe gaan kinderen en jongeren daarbij over de grens. Het is dan aan hun omgeving om hun gedrag bij te sturen. 

  • Baby's ervaren het verschil tussen aangenaam of onaangenaam huidcontact. Baby's vanaf 6 maand raken hun geslachtsdelen aan en kunnen erecties krijgen. 
  • Peuters knuffelen graag, raken hun geslachtsdelen aan, zijn heel geïnteresseerd in het verschil tussen jongens en meisjes en gebruiken graag 'vieze' woorden. 
  • Kleuters spelen graag rollenspelletjes en doktertje. Ze worden zich langzaam bewust van sociale regels en spelen daarom graag buiten het gezichtsveld van volwassenen. 
  • Kinderen experimenteren onder elkaar, maar tonen hun belangstelling niet meer aan volwassenen. Ze vertellen elkaar schuine moppen en halen info over seks meer en meer uit de media. Jongens vanaf 8 gaan meer masturberen. 
  • Jonge tieners beginnen aan de puberteit. Ze zijn sterk geïnteresseerd in hun eigen ontwikkeling en in seksualiteit. Daarvoor zoeken ze informatie bij leeftijdsgenoten en via de media.
  • Jongeren experimenteren met relaties. De helft van de 17-18 jarigen heeft ooit al seks gehad.

Informeer je over de normale seksuele ontwikkeling van kinderen

Gebruik het Vlaggensysteem om seksueel gedrag correct in te schatten

De meeste kinderen zijn geholpen met een uitleg over ‘wederzijdse toestemming’ of ‘vrijwilligheid’
An Victoir, gezondheidspsychologe, Vrije CLB Koepel en trainer Vlaggensysteem

Leerdoelen over seks en grenzen

Bij vorming over seks en grenzen ligt de klemtoon op attitudes en vaardigheden: werken aan verantwoordelijkheid en weerbaarheid. Toch kan je ook aan kennis werken, want over seksueel grensoverschrijdend gedrag bestaan nog veel mythes en misverstanden.   

Kinderen:

  • weten dat fysieke ervaringen aangenaam kunnen zijn, maar kunnen ook verwoorden dat een aanraking niet leuk is
  • verwerven een 'mijn lichaam is van mij' attitude
  • kunnen de volgende 3 stappen toepassen bij onaangename ervaringen : nee zeggen, weggaan, iemand in vertrouwen nemen
  • zijn zich ervan bewust dat ze kunnen kiezen om in iets mee te gaan of niet
  • kunnen hun eigen privacy en die van anderen respecteren
  • weten wat wel en niet oké is op vlak van seksueel gedrag 

Jongeren:

  • weten wat seksueel grensoverschrijdend gedrag inhoudt en kunnen het in verschillende vormen herkennen
  • kunnen de verschillende criteria voor seksueel grensoverschrijdend gedrag in concrete situaties interpreteren
  • stellen grenzen (weerbaarheid) en aanvaarden grenzen van anderen
  • nemen verantwoordelijkheid voor eigen daden en gedrag
  • hebben communicatie- en onderhandelingsvaardigheden die helpen om seksueel grensoverschrijdend gedrag te voorkomen
  • kunnen ondersteunend en respectvol omgaan met leeftijdsgenoten als het gaat over seksueel grensoverschrijdend gedrag
  • hebben een kritische houding tegenover seksualisering door de media of jongerencultuur, en laten zich niet onder druk zetten
  • zijn op de hoogte van de wetgeving over seksueel grensoverschrijdend gedrag en weten welke gedragingen strafbaar zijn
  • kunnen mythes over seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel misbruik benoemen
  • kunnen informatie, hulp en ondersteuning vinden

De belangrijkste leerdoelen gaan over attitudes en vaardigheden. Maar het blijft ook nodig om aan kennis werken. Zo willen veel jongeren weten vanaf welke leeftijd ze seks mogen hebben, of een seksuele handeling strafbaar is, of hoe de wet hen kan beschermen.

Onder jongeren én volwassenen bestaan er een aantal hardnekkige mythes over seksueel misbruik. Lees ze na, ze leven misschien ook nog bij jou als volwassen begeleider.

Erika Frans, Sensoa
Jongeren zijn ongelooflijk dankbaar als je lesgeeft over seksualiteit en grenzen
Erika Frans, expert seksueel grensoverschrijdend gedrag, Sensoa

Lestips over grenzen en weerbaarheid

Zorg voor een veilige sfeer

Zorg voor een rustige sfeer en maak de omgeving zo veilig mogelijk door goede afspraken te maken. Je kan daarvoor de PICKASOLL-regels gebruiken. 

Heb oog voor informele momenten

Kinderen leren veel uit de informele momenten. Hoe reageer jij bijvoorbeeld op een situatie van seksueel grensoverschrijdend gedrag op de speelplaats?

Ook hoe je als volwassene zelf omgaat met grenzen, hoe je voor jezelf op komt, welke opmerkingen en commentaar je geeft is belangrijk.  

Misbruik in de media? Pik er op in

Komt seksueel misbruik in de media? Dat is een goed moment om er in de les op in te pikken. Ook in hun eigen omgeving zien kinderen gedrag dat niet strookt met criteria uit het Vlaggensysteem als toestemming, vrijwilligheid, gelijkwaardigheid. Laat hen zelf nadenken over wat respectvol gedrag is. Bevestig en vul aan.

    Gebruik herkenbare situaties

    Spreek op het niveau van je leerlingen en gebruik ervaringen die voor hen bekend zijn. Op die manier nodig je hen uit om over eigen ervaringen te vertellen, en kan je beter aansluiten op hun leervragen. Geef dus voorbeelden die niet teveel angst oproepen:  

    • ongewenste knuffels bij kleuters 
    • seksuele plagerijen of stoer doen bij kinderen 
    • intieme foto’s of in de billen geknepen worden bij adolescenten

    Bespreek ook wat ze wél mogen doen

    Om seksueel grensoverschrijdend gedrag te voorkomen, moeten kinderen en jongeren weten wat ze wél mogen doen

    • Hoe kan je iemand om een zoen of knuffel vragen?
    • Wat maakt seks volgens hen leuk?  

    Maak ervaringen bespreekbaar

    Weerbaarheid begint bij ‘nee’ kunnen zeggen op ongewenste seksuele situaties. Maar daarvoor moeten kinderen ook leren praten over negatieve ervaringen: wanneer is een seksuele situatie ongewenst, wat voel je dan, hoe geef je dat aan, hoe communiceer je daarover?

    Ervaringen bespreken is de beste preventie, omdat het kinderen taal geeft en hen leert hun gevoelens en ervaringen serieus te nemen. Het zet het onderwerp ook op de agenda. 

      Laat leerlingen nadenken over hulp

      Denk met de klas na over hulp zoeken. Je had een nare seksuele ervaring of je ging zelf over de grens. Wat doe je?

      • Bij kleuters kan je vertellen dat ze het aan een volwassene moeten vertellen, een familielid of de juf/meester.
      • Bij oudere kinderen kan je ook de hulpbronnen bespreken: Centrum voor Leerlingenbegeleiding, Jongerenadviescentrum, Awel, Nupraatikerover.be

      Je kan dit doen door de oefening ‘Je beste vriend(in) vertelt je dat hij/ze … heeft meegemaakt. Waar zoek je hulp voor/met die vriend(in), welk advies geef je?’ Schrijf of projecteer ergens duidelijk de mogelijkheden tijdens de les zodat het even zichtbaar blijft. 

      Bespreek stereotiepe opvattingen over mannen en vrouwen

      Bespreek opvattingen over

      • stereotiepe mannen- en vrouwenrollen
      • seksuele agressie (stoer, niet stoer?)
      • seksuele assertiviteit (zijn vrouwen of mannen die nee durven zeggen 'niet sexy'?)
      • victim blaming: is slachtoffer zijn je eigen schuld? 
      • seksistische schoonheidsidealen

      en andere opvattingen die de weerbaarheid ondermijnen.

        Praat over sexting

        Jongeren tasten ook online af wat kan en niet kan. Praat daarom ook over seksueel grensoverschrijdend gedrag via sociale media.

        Lees cijfers en feiten over jongeren en sexting

        Laat kinderen en jongeren nadenken over strategieën

        Laat hen uitbeelden hoe zij zouden reageren op seksueel grensoverschrijdend gedrag. Welke strategieën zouden zij gebruiken als ze het zelf meemaakten of zouden zien gebeuren? 

        Maak kinderen en jongeren bewust van groepsdruk

        Praat daarbij ook over groepsdruk. Werden ze al eens gevraagd om mee te doen? Hoe kan je dan reageren? 

        Heeft een kind of jongere iets meegemaakt dat over de grens ging?

        • Benadruk dat het heel belangrijk is om erover te praten.
        • Geef aan waar de jongere terechtkan als dat nodig is.
        • Maak duidelijk met welke vragen hij bij jou terechtkan en waarmee niet.
        • Praat geen schuldgevoelens aan. Vertel dat ook volwassenen niet altijd weten hoe ze moeten reageren. En het soms aan niemand durven vertellen. 

        Gebruik het Sensoa Vlaggensysteem

        Heb aandacht voor trauma

        Een kind of jongere in je groep kan zelf grensoverschrijdend gedrag meegemaakt hebben. Deze jongere kan meer moeite hebben om over grenzen te leren. En om grenzen bij zichzelf of bij anderen aan te voelen.

        Lees meer over trauma in Buiten de lijnen

        Lesmateriaal over grenzen en weerbaarheid

        Mijn wens, mijn grens - lesmateriaal

        Katelijn Gijsel en Tara De Laet
        Van 3 tot 5 jaar
        AankopenDownloadenOntlenen

        Methodieken om met kleuters te werken over wensen en grenzen.

        Space - seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar maken bij kinderen van 9 tot en met 12 jaar

        Les- en vormingsmateriaal | Van 8 tot 11 jaar
        AankopenDownloadenOntlenen

        Werkvormenbundel seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar maken bij kinderen.

        De dokter Bea show

        Sensoa en KetNet
        Audiovisueel materiaal | Van 9 tot 12 jaar
        AankopenOnline bekijkenOntlenen

        Lesmodules bij de Ketnet-serie. Module 7 gaat over de puberteit

        Oké?! - spel over seksueel grensoverschrijdend gedrag

        Svenja Vergauwen, Erika Frans, Tineke Mestdagh
        Spelmateriaal | Van 12 tot 16 jaar
        AankopenDownloadenOntlenen

        Spel voor jongeren van 12 tot 16 jaar over seksueel grensoverschrijdend gedrag.

        Vormingen over grenzen en weerbaarheid

        Leer seksueel gedrag van jongeren correct inschatten en gepast reageren met het Vlaggensysteem

        In deze vorming bekijken we hoe je sexting, porno en online situaties kan opnemen in de seksuele opvoeding van jongeren.

        Seksualiteit en grenzen op school: praktijkverhaal