Het 'onder vier ogen' stappenplan is een onderbouwde methode voor hulpverleners om te praten over seksuele gezondheid met hun patiënten. 

Elke stap in het stappenplan geeft voorbeelden uit de huisartsenpraktijk die je kan gebruiken in je consultaties.

Stap 1: Breng seksuele gezondheid ter sprake

Leg uit waarom je over seksuele gezondheid wil praten

Geef aan dat het niet evident is voor patiënten om zelf seksualiteit ter sprake te brengen. Zo normaliseer je het ongemakkelijke gevoel of de schaamte die de patiënt mogelijk voelt.

Benoem het als onderdeel van je taak

Seksuele gezondheid kaderen binnen je takkenpakket, geeft een duidelijk signaal dat je als professional dit thema ter sprake moet brengen. 

Benoem seksualiteit als onderdeel van gezondheid en vraag zo naar bezorgdheden bij de patiënt:

"Het is niet altijd evident om er als patiënt zelf over te beginnen, maar seksualiteit is een onderdeel van onze gezondheid. Als arts vind ik het dan ook mijn taak om na te vragen of je op seksueel vlak zorgen of moeilijkheden ervaart. Maak je je zorgen over je seksualiteit of uw seksuele gezondheid?"

Vraag toelating

Toelating vragen aan de patiënt verhoogt de betrokkenheid en het gevoel van controle bij de patiënt. Zo verminder je de weerstand bij de patiënt.

Als het voor jou oké is, wil ik het nog even hebben over …

Verwijs naar voorkennis: onderzoek of literatuur

Verwijs naar je kennis om een gevoelige vraag te stellen aan de patiënt. Start met wat gekend is uit onderzoek of wordt beschreven in de literatuur: de impact van bepaalde medicatie, aandoeningen of (chirurgische) ingrepen op de seksualiteitsbeleving of het seksueel functioneren. 

Start je vraag met je voorkennis over het thema seksuele gezondheid. Pols dan naar de ervaringen van de patiënt en/of hun partner. 

Uit onderzoek weten we dat deze medicatie ook een impact kan hebben op je seksueel leven. Ervaar jij en/of je partner dat ook?
We weten dat veel mensen met deze aandoening, ook last hebben van erectieproblemen. Heb jij daar ook last van?
Het is geweten dat heel wat mensen die deze chirurgische ingreep ondergingen wel eens gevolgen ervaren op vlak van seksueel functioneren of seksualiteitsbeleving? Heb jij en jouw partner dat ook al ervaren? Heb jij en/of jouw partner daar last van? Als dat zo is, kunnen we samen op zoek naar wat er helpend is ...

Verwijs naar ervaring: een andere (fictieve) patiënt

Misschien wil je een vraag stellen waarvoor de wetenschappelijke basis ontbreekt. Verwijs uiteraard niet naar onderzoek dat niet bestaat.

In plaats daarvan kan je je ervaring inzetten. Verwijs naar het verhaal of symptomen van een andere (fictieve) patiënt.

Praten over een fictieve patiënt heeft voordelen:

  • Je kan elke vraag kan stellen die je wenst.
  • Het verhaal vertellen van iemand anders, komt minder intimiderend over voor je patiënt.
  • Je toont dat andere patiënten met je praten over seksuele gezondheid.
  • Je normaliseert je seksuele zorgen of vragen.
  • De patiënt met een seksuele zorg of vraag voelt deze zich gerustgesteld dat ook andere mensen die hebben. 
Een andere patiënt van mij had gelijkaardige klachten als jou. Hij vertelde dat dit een impact had op zijn seksleven. Heb jij daar last van? Hoe is dat bij jou en/of jouw partner?"
Ik heb al wel eens patiënten gezien die na deze ingreep ook pijn kregen tijdens het vrijen. Is dat iets dat jij ook ervaart?

Het kan dat de patiënt niet ingaat op je vraag. Misschien heeft de patiënt geen zorgen of vragen over seksualiteit. Rond dan af.

Indien je in de toekomst wel vragen of zorgen zou hebben rond je seksualiteit of seksuele gezondheid, weet dan dat je daarmee bij mij terecht kan.

Als je patiënt verder wil praten over seksuele gezondheid, kan je overgaan naar stap 2. 


Stap 2: Stimuleer de patiënt om zelf te vertellen 

Deze stap heeft als doel de patiënt zoveel mogelijk aan het woord te laten over hun seksuele zorgen of vragen. 

Praten als onderdeel van de behandeling 

Praten over seksuele zorgen is een essentieel onderdeel van het behandelen7

Door de patiënt de kans te geven om zijn seksuele zorgen en vragen te delen met een professional, normaliseer je en erken je de last die de patiënt ervaart. Eventuele schuld- en schaamtegevoelens verminderen hierdoor.

Voor heel wat patiënten is deze erkenning en normalisering voldoende. Een bijkomende behandeling is dan niet meer nodig.

ICE-bevraging en Bio Psychosociaal model als vragenkapstok 

"Ideas, Concerns & Expectations" verwijst naar 3 basis vragen die peilen naar de ideeën, bezorgdheden en verwachtingen van de patiënt8.

Deze vragen nodigen patiënten uit hun uniek verhaal te vertellen. Dat bevordert de arts–patiënt relatie en leidt tot een betere afstemming, wat resulteert in het stellen van correcte diagnoses.8

Stimuleer je patiënt om verder te vertellen door bijvragen te stellen met het Bio Psychosociaal Model (BPS) als kapstok.9. Dit model benadrukt dat (seksuele) gezondheid een integratie is van zowel biologische, psychologische als sociale/relationele componenten.9.

ICE en BPS helpen je bij het doorvragen naar de impact van de seksuele zorgen.

  • Bevraag zorgen (Concerns): Waarover maak je je (het meeste) zorgen bij seksualiteit? 
Op welk manier heb je er fysiek last van?
Hoe ga je er zelf mee om?
Hoe gaat je partner hiermee om?
  • Bevraag ideeën (Ideas): Waarmee heeft dat volgens jou te maken?
… dat je daar fysieke last van hebt?
… er op die manier mee omgaat?
… je partner er op die manier mee omgaat?
  • Bevraag verwachtingen (Expectations): Waar hoop je op? Wat verwacht je op vlak van...?
…je fysieke last?
…hoe je er mee omgaat?
…hoe je partner er mee omgaat?

Stap 3: Vat samen wat de patiënt vertelt 

Vat samen op basis van de antwoorden van de patiënt op de ICE –bevraging. Een goede samenvatting toont de patiënt dat je geluisterd hebt.

Samenvatten geeft je de mogelijkheid bepaalde aspecten van het gesprek te benadrukken. Zo neem je het gesprek terug in handen: je kan van richting veranderen of afronden10.

Controleer of je samenvatting correct is door een gesloten vraag te stellen, zoals ‘klopt dit?’. Je gebruikt een gesloten vraag omdat je in deze fase niet verder wil exploreren. Je patiënt krijgt zo nog de kans om eventueel aanvullingen of correcties te maken10.

Je denkt dat dit vooral te maken heeft met ….
En je hoopt dat ….. Klopt dat?

Stap 4: Formuleer een aanbod 

In deze bouw je verder op de antwoorden van de patiënt. De bevraging naar ‘verwachtingen’ geeft je een idee van waarop er (prioritair) kan worden ingezet.  

Behandeling

Doe een behandelvoorstel vanuit eigen expertise. Om tot diagnosestelling te komen is het aangewezen een anamnese uit te voeren, aangevuld met lichamelijke of technische onderzoeken. Als arts biedt u een (medisch) behandelvoorstel aan.

    Ik zou je het volgende willen voorstellen, voor de fysieke klachten kunnen we (deze onderzoeken) uitvoeren.

    Geef informatie

    Corrigeer foute informatie. Slechte of foute informatie kan aan de oorsprong liggen van seksuele zorgen, moeilijkheden of problemen.

      Ik hoorde je zeggen dat je denk dat.... Dat lijkt me erg onwaarschijnlijk want (geef medische info).

      Dat betekent niet dat je als arts elke vraag over seksuele gezondheid moet beantwoorden. Verwijzen naar accurate informatiekanalen kan voor de patiënt al voldoende zijn7.

      Correcte en up-to-date info over seksualiteit kan je op deze site vinden.
      Voor die zorgen, lijkt het me aangewezen om je ook door te verwijzen naar…
      • Informatie over seksualiteit op www.sensoa.be of www.allesoverseks.be.
      • Informatie over seksuele gezondheid voor anderstaligen (in 14 talen): www.zanzu.be.
      • De anticonceptiewijzer helpt vrouwen in keuzes maken tussen verschillende anticonceptiemiddelen.  

      Plan een vervolgafspraak

      Als patiënten voor het eerst praten over hun seksuele zorgen, is het mogelijk dat stap 2 niet binnen de tijdsgrenzen van het consult valt.

      Dan kan je vervolggesprek inplannen om het thema verder te bespreken.

        We kunnen een vervolggesprek inplannen om het hier verder over te hebben.

        Verwijs door

        Sommige seksuele zorgen vereisen behandeling buiten je praktijk. De patiënt is gebaat met de opstart van een therapeutisch proces bij een seksuoloog. Een klinisch seksuoloog kan je vinden via de Vlaamse Vereniging voor Seksuologie www.seksuoloog.be.

        Gezien er in stap 2 actief wordt geëxploreerd op basis van het BPS kan je gerichte doorverwijzen in één van deze velden.

          Voor die zorgen lijkt het me aangewezen om je ook door te verwijzen naar...
          • Gespecialiseerde bekkenbodemkinesisten vind je via: www.pelvired.be of www.bicap.be. (biologisch)
          • Klinisch psychologen vind je via de Vlaamse Vereniging voor Klinisch psychologen: www.vvkp.be. (psychologisch)
          • Relatie of gezinstherapeuten vind je via de Belgische Vereniging voor Relatietherapie, Gezinstherapie en Systeemcounseling: www.bvrgs.be. (sociaal of relationeel)

          Meer doorverwijsadressen:

          • www.stopitnow.be (als je geconfronteerd werd met iemand met pedofiele gevoelens of iemand die zich zorgen maakt over zijn seksuele gevoelens of gedrag naar minderjarigen)  
          • www.caw.be (voor vragen en problemen die te maken hebben met welzijn) 
          • www.1712.be of bel 1712 (bij ervaringen met geweld als slachtoffer of dader)