In deze Normatieve lijst kan je opzoeken welk seksueel gedrag van tieners vaak voorkomt. Elk beschreven gedrag krijgt een vlag volgens het Sensoa Vlaggensysteem:

  • Groene vlag = aanvaardbare seksuele situatie
  • Gele vlag = licht grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Rode vlag = ernstig grensoverschrijdende seksuele situatie
  • Zwarte vlag = zwaar grensoverschrijdende seksuele situatie

Eerste maal dat je de Normatieve lijst gebruikt? Lees dan nog even na hoe je de Normatieve lijst gebruikt.

Emotionele ontwikkeling

De puberteit is een periode van innerlijke onzekerheden. 

Tieners zoeken antwoorden op hun (psychologische, seksuele) vragen. Ze voeren (soms expliciete) gesprekken met leeftijdsgenoten, zowel online als offline, om antwoorden te zoeken.

Tieners zijn steeds meer in staat zijn om abstract te denken. (Vonk & Hosmar, 2009)

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

  • stormachtige periode
  • seksualiteit en lichaamsbeleving worden heel belangrijk
  • tieners testen grenzen af en zijn erg met zichzelf bezig
  • ontwikkeling van concreet operationeel denken naar abstract denken
  • experimenteren met versieren en zoenen (Vonk & Hosmar, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

! Verhoogde waakzaamheid is aanbevolen bij:

  • depressie
  • isolatie
  • somatiseren (lichamelijke symptomen ontwikkelen)
  • laag zelfbeeld

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid is aanbevolen bij:

  • zelfverminking
  • gebruik van middelen
  • depressie of zelfmoordneigingen
  • zich terugtrekken of weglopen
  • promiscue gedrag
  • somatiseren
  • laag zelfbeeld
  • delinquent gedrag

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Lichamelijke ontwikkeling

Vanaf gemiddeld 11 jaar komen jongeren in de puberteit. Er vinden verschillende veranderingen in het lichaam plaats: zoals lichaamsbeharing, borsten krijgen, stemverandering, versnelde groei, begin van de menstruatie (gemiddeld rond 13 jaar). 

Jongens gaan later in de puberteit dan meisjes. Wanneer zij hierin komen vindt de eerste ejaculatie plaats, door masturbatie of tijdens de slaap (natte droom). (de Graaf, 2013)

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

De ontwikkeling van deze secundaire geslachtskenmerken en groei zorgt soms voor onzekerheid. Jongeren ervaren mogelijk gevoeligheid voor het ideale lichaamsbeeld. (Cash & Pruzinsky, 2002)

De mening van anderen wordt steeds belangrijker. Vroege adolescenten zijn erg gevoelig voor afwijzing en kritiek. (Westenberg, 2008)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Uitdagend en verleidelijk gedrag tegenover volwassenen stellen (lolita) is licht grensoverschrijdend gedrag omwille van het verschil in ontwikkeling.

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij: 

  • ontevredenheid over het lichaam en de lichamelijke veranderingen, het lichaam angstvallig wegstoppen en bedekken
  • maar ook het lichaam opvallend tonen
  • uitdagend en verleidelijk gedrag tegenover volwassenen (lolita-gedrag)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij: 

  • verlagen of vernederen van zichzelf of anderen met seksuele thema’s (bijvoorbeeld kledij die zicht toelaat op borsten en geslacht)
  • zelfdestructief gedrag

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Verliefdheid, relaties en gevoelens

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Tieners vertonen een groeiende seksuele interesse en nieuwgierigheid voor de ander. 

Hoewel ze nog voor een stuk schaamte en schuld voelen over seksualiteit, denkt de gemiddelde 12-14 jarige wel positief over seksualiteit. (De Graaf et al., 2017)

De contacten worden steeds persoonlijker en individueler. De meeste jongens (80 procent) en meisjes (82 procent) zijn weleens verliefd geweest. Ruim de helft heeft wel eens verkering gehad. Relaties zijn meestal vrij oppervlakkig.

Jongeren met een visuele, auditieve of lichamelijke beperking vinden het lastiger om een partner te vinden, hebben minder ervaring en stellen zich afhankelijker op. (Meihuizen-De Regt, 2008)

Leeftijdgenoten worden belangrijker dan de ouders, als bron van steun en informatie. (Bokhorst, Sumter & Westenberg, 2010)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag


Seksuele moppen en seksueel taalgebruik

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

seksuele grapjes die niet aanstootgevend zijn

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Lichtgrensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Er is heel wat gedrag dat voor de jongere misschien als grap bedoeld is, maar dat over de grens van de ander kan gaan. Bijvoorbeeld:

  • eenmalige seksuele plagerijen, bijvoorbeeld seksuele opmerkingen over lichaamsdelen, uiterlijk of kleding
  • opzettelijk ontbloten en toekeren van het achterwerk (mooning)
  • eenmalig seksueel vieze taal, geluiden, tekeningen (onzedelijkheden) of in geschreven vorm, bijvoorbeeld seksuele graffiti

Seksueel expliciete gesprekken met jongere kinderen zijn licht grensoverschrijdend omwille van het verschil in ontwikkeling.

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

herhaaldelijk uitvoeren van seksuele pesterijen, bijvoorbeeld:

  • voortdurend iemand uitmaken voor hoer of homo
  • seksuele opmerkingen over lichaamsdelen
  • uiterlijk of kleding
  • herhaaldelijk seksueel gore taal, geluiden, tekeningen (onzedelijkheden)
  • seksuele graffiti die ernstig en schokkend zijn (Kuyper et al., 2009)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag


Seksuele ervaring - geslachtsgemeenschap

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

  • Ongeveer 20 procent van de 12-14 jarigen heeft al wel eens getongzoend.
  • Meer jongens (15 procent) dan meisjes (9 procent) hebben ervaring met het voelen en strelen van een ander.
  • Een kleine minderheid heeft al ervaring met geslachtsgemeenschap (2-3 procent) en orale seks (2-3 procent).
  • Het merendeel van de 12-14 jarigen (84 procent) vindt zichzelf wel nog te jong voor geslachtsgemeenschap. (De Graaf et al., 2017)
  • De redenen om reeds geslachtsgemeenschap te hebben zijn bij jonge starters eerder gericht op de ander dan op het eigen plezier en genot. (De Graaf et al. 2017)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Gezien de jonge leeftijd is geslachtsgemeenschap met een leeftijdsgenoot licht grensoverschrijdend, zelfs met wederzijdse toestemming.

Door hun jonge leeftijd kan het zijn dat vroege adolescenten zich minder op hun gemak voelen, minder vaak laten merken wat ze fijn vinden en minder vaak vragen aan de partner wat hij of zij leuk vindt. (de Graaf et al., 2017) Hierdoor gaan ze soms over hun eigen grenzen of die van hun partner. 

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij:

promiscue gedrag:

  • verschillende seksuele partners tegelijk hebben
  • seksueel uitdagende kledij dragen
  • seksueel gedrag stellen

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

  • aan anderen vragen om seksuele handelingen uit te voeren, zoals anaal, oraal of genitaal contact, zonder duidelijke toestemming
  • eenmalig seksueel getint contact afdwingen met gebruik van macht, druk, autoriteit, chantage, drugs of manipulatie, gezien de vrijwilligheid van de ander in het gedrang komt (Jonker & Ohlrichs, 2009)
  • scherpe voorwerpen in vagina of anus steken, bij zichzelf of iemand anders
  • anaal, oraal of genitaal contact met leeftijdsgenoot zonder duidelijke toestemming (eenmalig)
  • een prostitué(e) bezoeken is op deze leeftijd niet passend in de ontwikkeling

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

  • anderen manipuleren of dwingen om zich te prostitueren (bijvoorbeeld als tienerpooier)
  • ongewenste seksuele handelingen binnen de familie
  • seksuele handelingen aanbieden tegen betaling: zich prostitueren
  • seksueel contact met dieren (Van Wijk, Bullens, van den Eshof, 2007)
  • herhaaldelijk onder (groeps)druk dwingen om mee te doen aan seksspelletjes
  • seksueel getint contact afdwingen met gebruik van macht, druk, autoriteit, chantage, manipulatie, geweld en agressie, bijvoorbeeld met een mes (Jonker & Ohlrichs, 2009)
  • geslachtsgemeenschap, anaal contact en andere seksuele handelingen meermaals zonder toestemming
  • met een significant niet gelijkwaardige partner: bijvoorbeeld met jongere kinderen (Walravens et al, 2006)

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij:

  • de andere(n) seksueel pijn doen tijdens het seksuele spel (Ryan & Lane, 1997)
  • genitale verwondingen veroorzaken bij zichzelf en bij anderen (Van Wijk, Bullens, van den Eshof, 2007)

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Seksuele opwinding en fantasieën

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Seksuele dagdromen en fantasieën komen bij het merendeel van de 12-14 jarigen voor. (De Graaf, Meijer, Poelman & Vanwesenbeeck, 2005)

Gemiddeld komen de eerste seksuele fantasieën voor bij jongens van 11,6 jaar. Bij meisjes is dat iets later, op 13,3 jaar. De inhoud van deze fantasieën is erotisch en richt zich steeds vaker op mogelijke partners. (Knoth, Boyd & Singer, 1988)  

Ook seksuele opwinding komt vaak voor bij tieners. Ongeveer 2 op 3 van de jongens en 1 op 3 meisjes voelde zich wel eens seksueel opgewonden. (De Graaf et al., 2005)

‘Omdat ik me opgewonden voelde’ is een reden die jongeren aangeven voor een eerste keer geslachtsgemeenschap. (de Graaf et el., 2017)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

  • eenmalig gluren, bijvoorbeeld in toiletten en doucheruimtes (licht grensoverschrijdend door gebrek aan toestemming van de ander)
  • seksuele opwinding door het eenmalig vertonen van geslachtsdelen aan bekenden (bijvoorbeeld masturberen in het openbaar of voor de webcam) of door lichamelijk contact met onbekenden  

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij:

angsten gekoppeld aan seksuele fantasieën, gewelddadige fantasieën

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

  • herhaaldelijk gluren, bijvoorbeeld in toiletten en doucheruimtes
  • proberen anderen uit te kleden zonder toestemming
  • seksuele opwinding door herhaaldelijk geslachtsdelen te tonen aan onbekenden. Bijvoorbeeld masturberen in het openbaar of voor de webcam of door lichamelijk contact met onbekenden.

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

bewust toekijken bij een verkrachting of groepsverkrachting (Jonker & Ohlrichs, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Masturberen

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Op 13,3 jaar heeft de helft van jongeren al ervaring met masturberen.  

Masturbatie: Van de 12- en 13- jarige jongens heeft 35% wel eens gemasturbeerd, tegenover 6% van de meisjes (De Graaf et al., 2017). Jongens masturberen dus meer dan meisjes.

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

opvallend veel bezig zijn met seks, ook masturbatie

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

dwangmatige masturbatie, chronisch of openbaar, zonder er plezier aan te beleven

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

Genitale verwondingen veroorzaken bij zichzelf of bij anderen is zwaar grensoverschrijdend wanneer dit zonder wederzijdse toestemming gebeurt en het zelfrespect in gedrang komt.

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Porno kijken

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

41 procent van de jongens en 7 procent van de meisjes van deze leeftijd heeft het afgelopen half jaar porno gezien, meestal op internet. (De Graaf et al., 2017)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Jongeren die vaker online naar porno kijken, kunnen hiervan een aantal gevolgen ondervinden. Bijvoorbeeld minder tevreden zijn over hun seksleven, vrouwen als lustobject aanzien. (De Graaf, 2013)

Onderzoek geeft geen uitsluitend oorzakelijk verband aan, maar een grote interesse in porno kan een signaal zijn om verder op te volgen. 

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag - rode vlag

! Verhoogde waakzaamheid aanbevolen bij:

In beslag genomen worden door agressieve porno, seksuele agressieve gedachten en thema’s, of door beelden van seksueel misbruik van kinderen.

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag - zwarte vlag

Maken of verspreiden van seksuele misbruikbeelden van kinderen is zwaar grensoverschrijdend gedrag. Ook het maken van porno is grensoverschrijdend. 

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Online seksualiteit - sexting

Jongeren vinden op internet informatie en opwindende beelden. Voor een klein deel van de 12-14 jarigen spelen de seksuele contacten zich ook af op internet, bijvoorbeeld flirten, chatten over seks. (De Graaf, 2017)

Aanvaardbaar gedrag online - groene vlag

Uit Nederlands onderzoek blijkt een overgrote meerderheid van de actief internettende jongeren (12-25 jaar) het afgelopen jaar wel eens geflirt heeft op het net:

  • 82 procent van de jongens en 73 procent van de meisjes.
  • 10 procent van de jongens en 5 procent van de meisjes had het afgelopen jaar seks gehad op of via het internet

Wanneer jongeren iets seksueels doen voor de webcam, doen ze dit over het algemeen omdat ze het zelf leuk, spannend of opwindend vinden. Toch zijn er grote verschillen tussen jongens en meisjes:

  • 62 procent van de meisjes vindt het niet leuk om een seksueel getinte vraag te krijgen, tegenover 13 procent van de jongens
  • 70 procent van de meisjes die wel eens een verzoek krijgen om seksuele handelingen te verrichten voor de webcam vindt dit vervelend, tegenover 29 procent van de jongens (De Graaf et al, 2017)
  • 2 procent van de jongeren van 12-14 jaar geeft aan zelf naaktfoto’s te maken en te versturen

De 12-14-jarigen zijn nog niet erg actief op datingapps. Slechts 5 procent van de meisjes en 4 procent van de jongens gebruikt wel eens zo een app. (de Graaf et al., 2017)

Meer cijfers vind je in onze feiten en cijfers over sexting bij jongeren

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag online - gele vlag 

Als jongeren meer online zijn, lopen ze ook meer risico in contact te komen met beelden die ze niet willen zien. Of om seksueel risico gedrag stellen waarvan ze later spijt krijgen. (De Graaf, 2013)

  • seks hebben via internet door bijvoorbeeld masturbatie via de webcam (De Graaf, 2017)
  • online seks met een onbekende hebben, via webcam (Jonker & Ohlrichs, 2009
  • een afspraak maken met een persoon ontmoet via datingapp, om seks te hebben ‘in real life’ (De Graaf, 2017; Jonker & Ohlrichs, 2009)
  • anderen onder druk zetten om een sext te sturen. 10 procent van de jongeren is al eens onder druk gezet om een sext te sturen. 13 procent van de jongeren heeft al eens een naaktfoto te zien gekregen of doorgestuurd gekregen. (Apestaartjaren, 2020)

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag bij sexting - rode vlag

  • seksueel getinte filmpjes maken van anderen en verspreiden, impulsief en zonder inzicht in de mogelijke gevolgen (Livingstone, 2011)
  • online sessies zonder toestemming opnemen (Kuyper et al, 2009)
  • seksueel contact in ruil voor een beloning of geld
  • seksueel expliciete bedreigingen maken, ook schriftelijk en online (Jonker & Ohlrichs, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij rode vlag

Zwaar grensoverschrijdend gedrag bij sexting - zwarte vlag

Ongevraagd naaktfoto’s van iemand verspreiden, zich goed bewust van de mogelijke gevolgen. (Jonker & Ohlrichs, 2009) 2 procent van de jongeren van 12-14 jaar geeft toe een gekregen naaktfoto door te sturen. (Apestaartjaren, 2020)

Herhaaldelijk en zonder toestemming, met inzicht in de mogelijke gevolgen, seksueel getinte filmpjes van anderen maken en verspreiden. 

Online seksbeelden ongevraagd en doelbewust verspreiden. (Kuyper et al, 2009)

Richtlijnen voor reageren bij zwarte vlag


Seksuele oriëntatie

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Homoseksuele gevoelens zijn zeer algemeen in de puberteit bij zowel jongens als meisjes, vooral vanwege de wankele seksuele identiteit.

Allerlei interpersoonlijke situaties kunnen seksueel gevoel oproepen. Uit onderzoek blijkt dat 20 tot 40 procent van de pubers wel eens zoent of streelt met iemand van hetzelfde geslacht. Een kleiner percentage (vooral jongens) heeft samen of in  groep gemasturbeerd. (Heuves, 2006)

Jongeren die een niet-heteroseksuele oriëntatie ontwikkelen worden zich in deze levensfase vaak bewust van hun gevoelens van aantrekking tot seksegenoten. In een groep jongens die na hun coming-out enkele jaren werden gevolgd, kwamen de eerste gevoelens van aantrekking tot jongens gemiddeld met 13,4 jaar (Franssens & Hospers, 2009).  

Uit Nederlands onderzoek blijkt dat één procent van deze leeftijdsgroep al eens verliefd is geweest of in een relatie zit met iemand van hetzelfde geslacht. (de Graaf et al., 2017)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag - gele vlag

Homo-negativiteit komt in deze leeftijdsfase vaker voor dan bij adolescenten. Jongeren worden geconfronteerd met negatieve opvattingen over homoseksualiteit waardoor angsten, paniek en grote twijfel over eigen seksuele voorkeur ontstaat. (De Graaf et al., 2012)

! Verhoogde waakzaamheid is aanbevolen bij:

angsten, paniek en grote twijfel over eigen seksuele voorkeur

Richtlijnen voor reageren bij gele vlag


Genderrollen en stereotypes

Aanvaardbaar gedrag - groene vlag

Jongeren begrijpen dat jongens en meisjes zich anders kunnen gedragen conform de genderrol. Aan de andere kant neemt de sociale druk op genderstereotypering toe en wordt die toegepast op de seksuele relatie. (De Graaf et al., 2008)

Met de overgang naar het secundair onderwijs gaan meer tieners zich conform de eigen genderrol gedragen. Bij een kleine groep kunnen er genderdysfore gevoelens blijven bestaan. (De Graaf et al., 2013)

Richtlijnen voor reageren bij groene vlag


Meer over de Normatieve lijst

Hoe gebruik je de Normatieve lijst?

Bekijk alle leeftijden

De Normatieve lijst downloaden

Dit document bevat over alle leeftijden alle gedrag, emotionele uitingen en reactiewijzen. 

Download de Normatieve lijst als PDF-document